ICTPRESS - سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران با تشریح برنامه‌ها و رویکردهای جدید این مجموعه، از بازتعریف شاخص‌های ارزیابی صنعت فضایی و حرکت از توسعه صرف فناوری به سمت خدمات فضایی، افزایش بهره‌برداران و توجه بیشتر به حل مسائل واقعی کشور خبر داد.
به گزارش شبکه خبری ICTPRESS، نادر مکاری در نشست خبری روز شنبه یازدهم مهرماه ۱۴۰۵، همزمان با هفته جهانی فضا با اشاره به شعار امسال این هفته با عنوان «انقلاب ماهواره‌برها» اظهار کرد: این شعار صرفاً یک گزاره فناورانه نیست و هدف اصلی آن فراهم‌کردن دسترسی آسان، ارزان و اقتصادی به فضا برای ایجاد منظومه‌های ماهواره‌ای و ارائه خدمات مستمر، دقیق و کاربردی به صنایع و بخش‌های مختلف است.
وی افزود: تحولات صنعت فضایی در جهان نشان می‌دهد نسل جدید پرتابگرها به سمت استفاده از سوخت‌های اقتصادی‌تر و مأموریت‌های تکرارپذیر حرکت کرده‌اند و توسعه فناوری بیش از گذشته بر مبنای اقتصاد و شکل‌گیری بازار خدمات فضایی دنبال می‌شود.
مکاری در پاسخ به سؤال آی‌سی‌تی‌پرس درباره اینکه اگر بخواهیم پنج سال آینده صنعت فضایی ایران را با یک شاخص ارزیابی کنیم، این شاخص باید چه باشد، گفت: پیش از این شاخص‌هایی که در نظر گرفته می‌شد، بیشتر بر اساس تعداد پرتاب‌ها و ماهواره‌ها بود، اما این رویکرد در دوره جدید در حال بازتعریف است.
وی افزود: اکنون تمرکز از صرف توسعه و ساخت ماهواره به سمت خدمات فضایی، بهره‌برداران و میزان استفاده واقعی از این خدمات در حال حرکت است و میزان بهره‌برداران، تعداد مشتریانی که از خدمات فضایی استفاده می‌کنند و توانمندی این صنعت در پاسخ‌گویی به نیازهای کشور، از جمله شاخص‌های مورد توجه هستند.
مکاری تأکید کرد: ارزش یک دستاورد فضایی صرفاً با تولید یک ماهواره یا انجام یک پرتاب سنجیده نمی‌شود، بلکه میزان تبدیل این ظرفیت‌ها به خدمت و رفع نیازهای واقعی کشور اهمیت بیشتری دارد.
وی همچنین از ورود جدی‌تر موضوع اقتصاد فضا به نظام ارزیابی صنعت فضایی خبر داد و گفت: بازتعریف شاخص‌ها در همین مسیر دنبال می‌شود و توسعه هوشمند اقتصاد فضا نیز یکی از محورهای این رویکرد است.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران ادامه داد: پژوهشگاه در حال تدوین و بازتعریف این شاخص‌هاست و به‌زودی گزارش‌هایی در این زمینه ارائه خواهد کرد.
اقتصاد فضا؛ تغییر مسیر پژوهشگاه از فناوری صرف به خدمات
مکاری با تشریح رویکرد جدید پژوهشگاه فضایی گفت: این مجموعه در دوره جدید به دنبال تغییر مسیر از توسعه صرف فناوری به سمت توسعه فناوری‌های کاربردمحور و پاسخ‌گو به نیاز دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران است.
وی ادامه داد: در این چارچوب، همکاری با دستگاه‌های اجرایی و ذی‌نفعان خدمات فضاپایه افزایش یافته و مذاکرات برای ساخت ماهواره‌های اختصاصی متناسب با نیاز بهره‌برداران در جریان است تا کاربران بتوانند مستقیماً از ظرفیت ماهواره‌های مورد نیاز خود استفاده کنند.
سرپرست پژوهشگاه فضایی همچنین تأکید کرد: در این رویکرد، تعداد ماهواره‌ها و پرتاب‌ها تنها بخشی از عملکرد صنعت فضایی را نشان می‌دهد و میزان استفاده از خدمات، تعداد مشتریان و میزان اثرگذاری فناوری در پاسخ به مسائل واقعی کشور نیز اهمیت دارد.
وی گفت: اقتصاد فضا به داده نیاز دارد و ماهواره‌ها یکی از مهم‌ترین مسیرهای تأمین این داده هستند؛ داده خام پس از پردازش به خدمت تبدیل می‌شود و از دل خدمات، کسب‌وکار و ارزش اقتصادی شکل می‌گیرد.
«ایران‌زمین»؛ بستر بومی مشابه گوگل‌ارث
یکی از مهم‌ترین پروژه‌های اعلام‌شده در این نشست، سامانه «ایران‌زمین» بود که به گفته مکاری با هدف فراهم‌کردن دسترسی بومی به داده‌های مکانی و تصاویر ماهواره‌ای توسعه یافته است.
وی گفت: «ایران‌زمین» در حال حاضر در مرحله آزمایش‌های نهایی قرار دارد و به‌زودی رونمایی خواهد شد. این سامانه در دو نسخه عمومی و تجاری ارائه می‌شود.
به گفته مکاری، نسخه عمومی ایران‌زمین امکاناتی مشابه سرویس‌های عمومی مشاهده تصاویر ماهواره‌ای ارائه خواهد کرد و نسخه تجاری علاوه بر دسترسی به داده‌ها، ابزارهای پردازش و دریافت خروجی‌های تخصصی را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.
وی یکی از دلایل توسعه این سامانه را محدودیت و اختلال در دسترسی به سرویس‌های خارجی عنوان کرد و گفت ایجاد یک بستر بومی می‌تواند دسترسی پایدار به داده‌های مکانی را فراهم کند.
«راز»؛ یکپارچه‌سازی داده‌ها و خدمات سنجش از دور
مکاری همچنین از توسعه پلتفرم «راز» برای یکپارچه‌سازی سامانه‌های کاربردی پژوهشگاه در حوزه سنجش از دور خبر داد.
این پلتفرم داده‌های تصویری اپتیکی و راداری و ابزارهای پردازشی مختلف را در یک بستر واحد تجمیع می‌کند و امکان استفاده پژوهشگران و دانشگاهیان از داده‌ها و توسعه الگوریتم‌های هوش مصنوعی را فراهم خواهد کرد.
به گفته وی، قابلیت‌هایی مانند تصحیح هندسی، موزاییک تصاویر، پارسل‌بندی اراضی و پردازش‌های مرتبط با افزایش وضوح تصاویر در این بستر پیش‌بینی شده است.
سرپرست پژوهشگاه فضایی هدف از ایجاد این زیرساخت‌ها را فراهم‌کردن زمینه خلق ارزش از داده‌های فضایی و شکل‌گیری اقتصاد فضا دانست و افزود: پژوهشگران می‌توانند الگوریتم‌های هوش مصنوعی خود را روی داده‌های این پلتفرم توسعه دهند.
«خیام» از ماهواره تا خدمت برای دستگاه‌های اجرایی
مکاری درباره کاربرد داده‌های ماهواره «خیام» نیز گفت ارائه تصاویر این ماهواره به دستگاه‌های اجرایی از سال گذشته آغاز شده است.
وی افزود: شهرداری‌ها از تصاویر خیام برای توسعه شهری، پایش ساخت‌وسازها و رصد تغییرات استفاده می‌کنند و شرکت گاز و برخی صنایع نیز در حال بهره‌گیری از این داده‌ها هستند.
به گفته سرپرست پژوهشگاه فضایی، آرشیو داده‌های خیام یکی از منابع مورد استفاده در سامانه‌های کاربردی پژوهشگاه خواهد بود و داده‌های ماهواره‌ای در حوزه‌هایی مانند پایش میزان برداشت معادن، شناسایی پهنه‌های معدنی، سنجش فرونشست زمین، برآورد سطح زیرکشت محصولات کشاورزی، پایش خشکسالی و بررسی منابع آبی کاربرد دارند.
وی تأکید کرد که این کاربردها نشان می‌دهد خدمات فضایی می‌تواند از سطح فعالیت‌های پژوهشی فراتر رفته و مستقیماً در مدیریت منابع، زیرساخت‌ها و تصمیم‌گیری دستگاه‌های اجرایی مورد استفاده قرار گیرد.
تدوین سند راهبردی ناوبری بومی
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران از تدوین سند راهبردی ناوبری فضایی نیز خبر داد و گفت گزینه‌های مختلف برای دستیابی به یک سامانه ناوبری بومی بررسی شده‌اند.
مکاری افزود: ایجاد یک منظومه بومی ناوبری، استفاده از روش‌های افزایش دقت یا «آگمنتیشن» و بهره‌گیری از روش‌های ناوبری مبتنی بر سیگنال‌های فرصت‌طلبانه از جمله راهبردهای پیش‌بینی‌شده در این سند هستند.
وی گفت پژوهشگران پژوهشگاه در حال طراحی و توسعه فناوری‌های مرتبط هستند و برنامه‌ریزی شده است بخشی از این سند راهبردی در سال آینده وارد مرحله عملیاتی شود.
ادامه توسعه «ناهید» و «سامان»
مکاری درباره پروژه‌های ماهواره‌ای پژوهشگاه نیز اظهار کرد: پروژه‌های راهبردی مانند «پارس ۳»، «ناهید ۳» و سری «سامان» همچنان در حال توسعه هستند.
وی گفت در پروژه‌های سری سامان، علاوه بر پیشرانش سوخت جامد، کار روی فناوری پیشرانش سوخت مایع نیز آغاز شده است.
به گفته مکاری، در خانواده ماهواره‌های ناهید نیز فناوری‌های مورد نیاز برای منظومه‌سازی مورد توجه قرار گرفته است. «ناهید ۲» با تمرکز بر توسعه فناوری‌های منظومه‌سازی دنبال می‌شود و برای «ناهید ۳» دستیابی به مدار زمین‌آهنگ هدف‌گذاری شده است.
وی همچنین از آغاز توسعه فناوری ارتباط میان‌ماهواره‌ای خبر داد و گفت این فناوری یکی از اجزای کلیدی منظومه‌های ماهواره‌ای است و امکان تبادل داده میان ماهواره‌ها را فراهم می‌کند.
دو شبیه‌ساز سه‌بعدی برای کاهش ریسک مأموریت
یکی دیگر از پروژه‌های اعلام‌شده در نشست، طراحی دو نرم‌افزار شبیه‌ساز سه‌بعدی برای کاهش ریسک مأموریت‌های فضایی بود.
مکاری گفت هزینه شکست مأموریت‌های فضایی بالاست و به همین دلیل این دو نرم‌افزار برای ارزیابی عملکرد ماهواره پیش از پرتاب و شبیه‌سازی شرایط مختلف فضایی طراحی شده‌اند.
وی افزود: شرایطی که امکان آزمایش مستقیم آنها در فضا وجود ندارد، می‌تواند با استفاده از این شبیه‌سازها روی زمین بازسازی و ارزیابی شود. این ابزارها پس از پرتاب نیز به‌عنوان ابزار کمکی در اختیار مرکز کنترل مأموریت قرار می‌گیرند تا اپراتورها بتوانند وضعیت ماهواره را با سرعت بیشتری تحلیل کنند.
هوش مصنوعی در زنجیره صنعت فضایی
مکاری با اشاره به کاربرد هوش مصنوعی در پژوهشگاه فضایی گفت استفاده از این فناوری به پردازش تصاویر ماهواره‌ای محدود نیست و در بخش‌های مختلف زنجیره صنعت فضایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
وی افزود: طراحی منظومه‌های ماهواره‌ای، ناوبری فرصت‌طلبانه، حوزه مخابرات، پیش‌بینی و اصلاح خطا و افزایش وضوح تصاویر از جمله بخش‌هایی هستند که هوش مصنوعی در آنها کاربرد دارد.
به گفته وی، متخصصان پژوهشگاه ابزارها و الگوریتم‌های مورد نیاز را در داخل مجموعه توسعه می‌دهند و از هوش مصنوعی در پردازش‌هایی مانند ابرتفکیک‌پذیری تصاویر نیز استفاده می‌شود.
بازتعریف پروژه‌ها پس از آسیب به زیرساخت‌ها
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در بخش دیگری از نشست درباره آسیب‌های واردشده به این مجموعه در جریان جنگ گفت: بخشی از ساختمان‌ها و تجهیزات پژوهشگاه آسیب دید و فعالیت‌ها برای مدتی متوقف شد؛ اما زیرساخت‌های مورد نیاز برای ادامه فعالیت‌ها در مدت کوتاهی احیا شده است.
وی همچنین اعلام کرد برخی پروژه‌های پژوهشگاه متناسب با شرایط و نیازهای جدید کشور بازتعریف شده‌اند؛ از جمله توسعه فناوری سوخت مایع در پروژه‌های سامان و حرکت پروژه‌های ناهید به سمت فناوری‌های منظومه‌ساز.
حرکت به سمت تأمین مالی از محل خدمات فضایی
یکی از محورهای مهم نشست، تغییر مدل تأمین مالی پروژه‌های فضایی بود. مکاری در این خصوص گفت: پژوهشگاه در حال حرکت به سمت تأمین منابع مالی مورد نیاز پروژه‌ها از محل سفارش و نیاز بهره‌برداران است.
وی افزود: بر همین اساس، توسعه ماهواره‌های تخصصی متناسب با نیاز کاربران و تدوین مدل‌های جدید سرمایه‌گذاری در دستور کار قرار گرفته تا امکان مشارکت بیشتر بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران فراهم شود.
سرپرست پژوهشگاه فضایی با اشاره به تجربه جهانی در این زمینه گفت بخش خصوصی در کشورهای مختلف در بخش‌هایی مانند ارائه خدمات ایستگاه‌های زمینی و توسعه و عملیات پرتابگرها حضور پررنگی دارد و پژوهشگاه نیز به دنبال کاهش وابستگی فعالیت‌های فضایی به بودجه عمومی و حرکت به سمت تأمین هزینه‌ها از محل ارائه خدمات است.
راه‌اندازی مرکز رشد و توسعه زیست‌بوم فضایی
مکاری از برنامه پژوهشگاه برای راه‌اندازی «مرکز رشد فضایی» نیز خبر داد و گفت این مرکز با هدف افزایش حضور پژوهشگران و شرکت‌های نوپا در صنعت فضایی ایجاد خواهد شد.
به گفته وی، فراهم‌کردن زیرساخت دسترسی یکپارچه به داده‌های فضایی برای پژوهشگران و شرکت‌ها و ایجاد زیرساخت‌های مشترک از دیگر اقداماتی است که برای توسعه زیست‌بوم فضایی دنبال می‌شود.
وی همچنین از برنامه پژوهشگاه برای مشارکت در تدوین استانداردهای بین‌المللی حوزه فضا و توسعه ماهواره‌های مشترک با کشورهای دیگر خبر داد.
از تعداد ماهواره تا میزان اثرگذاری خدمات فضایی
مجموع برنامه‌ها و اظهارات سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران نشان می‌دهد در نظام ارزیابی جدید، تعداد ماهواره‌ها و پرتاب‌ها همچنان بخشی از عملکرد صنعت فضایی را تشکیل می‌دهند، اما میزان استفاده از خدمات، تعداد بهره‌برداران و توانایی فناوری فضایی در پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی کشور نیز به معیارهای مهمی تبدیل شده‌اند.
توسعه «ایران‌زمین»، یکپارچه‌سازی داده‌ها در پلتفرم «راز»، استفاده گسترده‌تر از داده‌های «خیام»، تدوین مسیر ناوبری بومی، توسعه فناوری‌های منظومه‌سازی و ارتباط میان‌ماهواره‌ای، طراحی شبیه‌سازهای سه‌بعدی و ورود هوش مصنوعی به زنجیره فضایی، مجموعه‌ای از اقداماتی است که پژوهشگاه آنها را در چارچوب حرکت از توسعه صرف فناوری به سمت خدمات کاربردی و اقتصاد فضا دنبال می‌کند؛ مسیری که در آن میزان استفاده از خدمات و اثرگذاری آنها در حل مسائل واقعی کشور، در کنار توسعه فناوری، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
