یه لحظه تصور کنید در خانه نشسته اید و به موضوعی فکر می کنید. مثلا با خود می گویید آیا خوردن قهوه قبل از خواب، روی کیفیت خواب شبانه تاثیر می گذارد یا نه؟ این سوال در واقع شروع شکل گیری یک فرضیه است و می تواند شروع کننده یک تحقیق علمی برای پایان نامه یا نوشتن یک مقاله علمی باشد تا بتوان پاسخ آری یا خیر به این سوال داد و به نتیجه رسید. در واقع فرضیه یک پیش بینی یا حدس مبتنی بر علم و منطق است، نه یک حدس تصادفی. برای مثال شما نمی توانید چیز بی منطقی را به عنوان فرضیه در نظر بگیرید.
به زبان ساده تر، فرضیه تلاش می کند میان دو موضوع یک رابطه منطقی ایجاد کند تا پژوهشگر بتواند آن را بررسی و آزمایش کند.
در بسیاری از تحقیقات دانشگاهی، فرضیه نقش ستون اصلی پژوهش را دارد. اگر تحقیق را مانند یک ساختمان در نظر بگیریم، فرضیه همان نقشه اولیه ای است که مسیر ساخت را مشخص می کند. به همین دلیل است که در پایان نامه ها، مقالات علمی و حتی پروژه های تحقیقاتی ساده، نوشتن یک فرضیه دقیق اهمیت بسیار زیادی دارد.
نوع دیگر فرضیه: فرضیه کشی یا مهندسی معکوس
شاید همیشه این تصور را داشته اید که باید یک جمله را بگویید و به دنبال ثابت کردن آن موضوع بروید اما برخی فرضیه ها در واقع معکوس این کار هستند. در این نوع باید یک جمله درست و منطقی را مطرح کنید و سپس سعی کنید با انجام آزمایش و تحقیق، اشتباه بودن آن فرضیه را ثابت کنید.
برای مثال فرض می کنیم که تمام خانه هایی که در منطقه ۱ تهران قرار دارند، لوکس و گران قیمت هستند. برای فرضیه کشی در اینجا باید به این فکر کنید که چگونه می توان ثابت کرد این جمله غلط است. راه حل ساده است؛ کافی است در منطقه ۱ فقط یک خانه پیدا کنید که قدیمی، کلنگی یا ارزان قیمت باشد. در این صورت فرضیه با موفقیت رد یا به اصطلاح کشته می شود.
اما اگر کل منطقه را بررسی کردید و حتی یک خانه ارزان هم پیدا نشد، فرضیه شما از این آزمون سخت جان سالم به در می برد و ارزش علمی آن بیشتر می شود. این روش در بسیاری از تحقیقات علمی دنیا کاربرد دارد زیرا دانشمندان معتقدند یک فرضیه علمی خوب، فرضیه ای است که امکان رد شدن داشته باشد. اگر نتوان هیچ راهی برای رد کردن یک فرضیه پیدا کرد، آن فرضیه از نظر علمی ارزش چندانی نخواهد داشت.
معرفی مفهوم جهت داری فرضیه
در ادامه دو نوع از فرضیه را به شما معرفی می شود.
۱-فرضیه جهت دار
فرضیه جهت دار دقیقا مشخص می کند که رابطه میان دو متغیر چگونه است و چه سمت و سویی دارد. در این نوع فرضیه، پژوهشگر فقط به وجود رابطه اشاره نمی کند بلکه نوع تاثیر را هم توضیح می دهد. برای مثال وقتی گفته می شود «ورزش دوندگی باعث کاهش کلسترول می شود» در واقع جهت رابطه مشخص شده است. یعنی پژوهشگر انتظار دارد با افزایش ورزش دوندگی، میزان کلسترول کاهش پیدا کند.
این نوع فرضیه معمولا زمانی استفاده می شود که پژوهشگر از قبل مطالعات زیادی انجام داده و تا حدی می داند نتیجه احتمالی تحقیق چه خواهد بود. فرضیه های جهت دار معمولا دقیق تر هستند و تحلیل آماری آن ها نیز ساده تر انجام می شود.
۲-فرضیه بدون جهت
فرضیه بدون جهت فقط بیان می کند که میان دو متغیر رابطه ای وجود دارد اما مشخص نمی کند این رابطه مثبت است یا منفی. برای مثال جمله «بین ورزش دوندگی و سطح کلسترول رابطه وجود دارد» تنها به وجود ارتباط اشاره می کند و هیچ توضیحی درباره نوع تاثیر نمی دهد.
این نوع فرضیه بیشتر در تحقیقات اکتشافی استفاده می شود؛ یعنی زمانی که پژوهشگر هنوز اطلاعات کافی درباره نتیجه احتمالی تحقیق ندارد و نمی خواهد از ابتدا جهت خاصی را پیش بینی کند. در چنین شرایطی، پژوهشگر فقط به دنبال کشف رابطه میان متغیرها است.
اگر فرضیه شما رد شد باید چه کنید؟
بسیاری از دانشجویان تصور می کنند اگر فرضیه آن ها رد شود یعنی تحقیقشان شکست خورده است؛ در حالی که در دنیای پژوهش، رد شدن فرضیه می تواند یک کشف مهم علمی باشد. در واقع جمله معروفی میان پژوهشگران وجود دارد که می گوید: «رد شدن فرضیه، شکست نیست؛ یک کشف جدید است.»
گاهی اوقات نتایج تحقیقات دقیقا برخلاف چیزی هستند که پژوهشگر انتظار داشته است. اما همین نتایج می توانند مسیر تحقیقات آینده را تغییر دهند و حتی باعث ایجاد نظریه های جدید شوند. به همین دلیل در مجلات معتبر بین المللی مانند ScienceDirect یا Google Scholar مقالاتی که موفق به رد فرضیه های معروف می شوند، گاهی بیشتر از مقالات عادی ارجاع یا Citation دریافت می کنند.
اگر فرضیه شما در پایان نامه رد شد، مهم ترین کار این است که بتوانید از نتیجه تحقیق خود دفاع منطقی کنید. در فصل پنجم پایان نامه باید توضیح دهید که چرا فرضیه تایید نشده است. شاید جامعه آماری متفاوت بوده، شاید شرایط تحقیق خاص بوده یا شاید متغیرهای دیگری روی نتیجه تاثیر گذاشته اند. مهم این است که تحلیل شما علمی و منطقی باشد.
همچنین باید نتایج تحقیق خود را با تحقیقات قبلی مقایسه کنید. اگر تحقیقات دیگری هم به نتایج مشابه رسیده اند، این موضوع ارزش علمی کار شما را افزایش می دهد. حتی اگر نتایج شما با تحقیقات قبلی متفاوت باشد باز هم می توانید علت این تفاوت را بررسی و تحلیل کنید. دقیقا همین تحلیل ها هستند که کیفیت علمی پایان نامه را بالا می برند.
ویژگی های یک فرضیه خوب
• قابلیت تست و آزمون داشته باشد
• واضح و مشخص باشد
• رابطه ایجاد کند
• تک بعدی باشد
معمولا برخی اشتباهات هستند که باعث کم اعتبار شدن فرضیه شما در زمان نگارش پایان نامه می شود و anjaam payannameh درباره ویژگی های فرضیه خوب تاکید می کند که:
یک فرضیه خوب باید امکان آزمایش و بررسی علمی داشته باشد. مهم ترین ویژگی فرضیه همین قابلیت تست شدن است. یعنی پژوهشگر بتواند با استفاده از داده ها، آزمایش یا تحلیل آماری آن را رد یا تایید کند. اگر فرضیه ای قابل آزمایش نباشد، ارزش علمی چندانی نخواهد داشت.
همچنین فرضیه باید کاملا واضح و مشخص نوشته شود. استفاده از کلمات مبهم باعث می شود نتیجه تحقیق قابل تفسیر نباشد. برای مثال عبارت «مطالعه زیاد باعث موفقیت می شود» خیلی کلی است اما اگر بگوییم «افزایش ساعت مطالعه روزانه باعث افزایش نمره امتحان می شود» فرضیه دقیق تر خواهد بود.
ویژگی مهم دیگر این است که فرضیه باید میان دو یا چند متغیر رابطه برقرار کند. در واقع فرضیه بدون رابطه معنا ندارد. پژوهشگر باید مشخص کند چه عاملی روی چه چیزی تاثیر می گذارد.
علاوه بر این، فرضیه باید تک بعدی باشد. یعنی نباید چند ادعای متفاوت را همزمان در یک جمله مطرح کند. فرضیه های شلوغ و چندلایه معمولا تحلیل تحقیق را دشوار می کنند و کیفیت پژوهش را پایین می آورند.
دانشجویان باید فرضیه هایی انتخاب کنند که هم قابلیت اندازه گیری داشته باشند و هم بتوان آن ها را با روش های علمی تحلیل کرد. بسیاری از مشکلات پایان نامه ها دقیقا از مرحله نگارش فرضیه شروع می شود؛ بنابراین هرچه این بخش دقیق تر نوشته شود، مسیر تحقیق نیز حرفه ای تر پیش خواهد رفت.
فرمول یا مراحل نوشتن فرضیه
برای این که بتوان یک فرضیه خوب بنویسید برای مراحل زیر را رعایت کنید.
طرح سوال تحقیق
اولین مرحله برای نوشتن فرضیه، طراحی یک سوال تحقیق مناسب است. هر فرضیه در اصل پاسخی احتمالی به یک سوال علمی محسوب می شود. برای مثال ممکن است این سوال مطرح شود که آیا شکلات باعث جوش صورت می شود؟ این سوال ذهن پژوهشگر را وارد مسیر تحقیق می کند و پایه شکل گیری فرضیه را می سازد.
هرچه سوال تحقیق دقیق تر و واضح تر باشد، نوشتن فرضیه نیز ساده تر خواهد بود. سوال های مبهم معمولا باعث ایجاد فرضیه های ضعیف می شوند.
تحقیق اولیه
بعد از انتخاب سوال تحقیق، باید درباره موضوع موردنظر مطالعه اولیه انجام دهید. این مرحله شامل خواندن مقالات علمی، کتاب ها و تحقیقات قبلی است. برای مثال در موضوع تاثیر شکلات بر جوش صورت، پژوهشگر باید مقالات مربوط به پوست، تغذیه و تاثیر مواد غذایی را بررسی کند.
این مرحله اهمیت زیادی دارد زیرا کمک می کند فرضیه شما بر پایه اطلاعات علمی شکل بگیرد، نه صرفا حدس و گمان شخصی. بسیاری از اشتباهات پژوهشی دقیقا به دلیل نادیده گرفتن همین مرحله رخ می دهند.
نگارش فرضیه اولیه
بعد از مطالعه منابع، می توانید فرضیه اولیه خود را بنویسید. برای مثال: «شکلات باعث جوش صورت می شود.» این جمله در واقع پیش بینی اولیه پژوهشگر درباره رابطه میان دو متغیر است.
در این مرحله لازم نیست فرضیه خیلی پیچیده باشد. مهم این است که جمله شما واضح، قابل فهم و مرتبط با سوال تحقیق باشد.
بازنویسی به صورت جمله شرطی
در بسیاری از تحقیقات علمی، فرضیه به صورت جمله شرطی نوشته می شود تا ساختار دقیق تری داشته باشد. برای مثال: «اگر افراد شکلات بیشتری مصرف کنند، آنگاه تعداد جوش های صورت آن ها افزایش می یابد.»
این مدل نگارش باعث می شود رابطه علت و معلولی میان متغیرها بهتر مشخص شود. همچنین در مراحل تحلیل داده ها و آزمون فرضیه، استفاده از این ساختار بسیار کاربردی تر خواهد بود.
