جمهوری آذربایجان

جمهوری آذربایجان (به ترکی آذربایجانی: Azərbaycan Respublikası) کشوری فرامنطقه‌ای و محصور در خشکی است که در مرز میان آسیای غربی و اروپای شرقی قرار دارد. این کشور بخشی از منطقه قفقاز جنوبی به‌شمار می‌رود و از شرق با دریای خزر، از شمال با جمهوری داغستان روسیه، از شمال غرب با گرجستان، از غرب با ارمنستان و ترکیه، و از جنوب با ایران هم‌مرز است. پایتخت و بزرگ‌ترین شهر آن باکو است. سرزمین‌هایی که امروزه جمهوری آذربایجان را تشکیل می‌دهند، در آغاز تحت فرمان آلبانیای قفقاز و سپس زیر سلطه امپراتوری‌های گوناگون ایرانی بودند. تا سدهٔ نوزدهم، این ناحیه بخشی از ایران قاجاری محسوب می‌شد، اما جنگ‌های ایران و روسیه در سال‌های ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۳ و ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸ دولت قاجار را وادار کرد تا سرزمین‌های قفقازی خود را به امپراتوری روسیه واگذار کند. عهدنامه گلستان (۱۸۱۳) و عهدنامه ترکمانچای (۱۸۲۸) مرز میان ایران و روسیه را تعیین کردند. منطقهٔ شمال رود ارس تا سدهٔ نوزدهم جزئی از ایران بود، اما پس از فتح آن توسط روسیه، به عنوان بخشی از نایب‌الملک‌نشین قفقاز اداره شد. در اواخر سدهٔ نوزدهم، هویت ملی آذربایجان شکل گرفت. در سال ۱۹۱۸، جمهوری دموکراتیک آذربایجان پس از فروپاشی امپراتوری روسیه و جدایی از جمهوری فدرال دموکراتیک ماوراء قفقاز اعلام استقلال کرد و به نخستین کشور سکولار و دموکراتیک با اکثریت مسلمان تبدیل شد. در سال ۱۹۲۰، این کشور به تصرف ارتش سرخ درآمد و به عنوان جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی در اتحاد جماهیر شوروی ادغام شد. جمهوری کنونی آذربایجان در ۳۰ اوت ۱۹۹۱، اندکی پیش از فروپاشی اتحاد شوروی، استقلال خود را اعلام کرد. در سپتامبر ۱۹۹۱، اکثریت مردم ارمنی در منطقهٔ قره‌باغ کوهستانی جمهوری خودخواندهٔ آرتساخ را تشکیل دادند که پس از پایان جنگ اول قره‌باغ در سال ۱۹۹۴ به‌طور عملی مستقل شد، هرچند این منطقه و هفت شهرستان پیرامون آن همچنان به‌طور بین‌المللی بخشی از آذربایجان شناخته می‌شدند. پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، هفت شهرستان و بخش‌هایی از قره‌باغ کوهستانی به کنترل آذربایجان بازگشت. در پی عملیات نظامی آذربایجان در سال ۲۰۲۳، جمهوری خودخواندهٔ آرتساخ منحل شد و جمعیت ارمنی قره‌باغ کوهستانی ناچار به ترک منطقه شدند. همچنین جمهوری آذربایجان ادعای مالکیت ارضی بر دالان زنگزور در ارمنستان را مطرح کرده است. جمهوری آذربایجان نظام نیمه‌ریاستی یکپارچه‌ای دارد. جمهوری آذربایجان یکی از شش دولت مستقل ترک‌زبان به‌شمار می‌رود و عضو فعال سازمان دولت‌های ترک و جامعهٔ تُرک‌سوی (TÜRKSOY) است. آذربایجان با ۱۸۲ کشور روابط دیپلماتیک دارد و عضو ۳۸ سازمان بین‌المللی است؛ از جمله سازمان ملل متحد، شورای اروپا، جنبش عدم تعهد، سازمان امنیت و همکاری اروپا و برنامهٔ مشارکت برای صلح ناتو. همچنین از اعضای بنیان‌گذار سازمان‌های گوام، کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و سازمان منع سلاح‌های شیمیایی است. آذربایجان در سازمان تجارت جهانی جایگاه کشور ناظر دارد. آذربایجان دارای میراث فرهنگی تاریخی کهن است. با وجود این‌که ۹۷ درصد از شهروندان آذربایجان مسلمان هستند، اما حکومت این کشور، بر اساس قانون اساسی آذربایجان، یک حکومت سکولار است و هیچ دین رسمی نیز برای این کشور، تعریف نشده است. آذربایجان جزو کشورهای در حال توسعه محسوب می‌شود و در شاخص توسعه انسانی در رتبهٔ ۸۱ قرار دارد. حزب حاکم، حزب آذربایجان نوین، که از سال ۱۹۹۳ قدرت را در دست دارد، در دوران ریاست‌جمهوری حیدر علی‌اف و فرزندش الهام علی‌اف به اقتدارگرایی متهم شده است. خانوادهٔ علی‌اف همچنین به دلیل کارنامهٔ حقوق بشری آذربایجان، از جمله محدودیت‌های رسانه‌ای و سرکوب جمعیت شیعهٔ این کشور، مورد انتقاد قرار گرفته‌اند.