مروری بر سیر تحولات تاریخی استفاده از مواد معدنی و معدن ایران - دوره های پیش از تاریخ

تنظیم شده در تاریخ: ۱۳۹۷/۰۶/۲۵
 
انسان همواره از مواد پوسته زمین برای رفع نیاز های زندگی خودو دسترسی به رفاه بیشتر  استفاده کرده است .براساس مطالعلت باستان شناسی ،طلا نخستین فلزی بوده که بشر بصورت خالص از رودخانه ها جمع آوری می نموده و مس نیز نخستین فلزی است که انسان قادر به ذوب آن شده است . در مورد تاریخ استفاده از مس،نظرات ضد و نقیضی دیده می شود.گروهی استفاده  از آن را حدود20 هزار سال پیش از میلاد  می دانند و عده ای تاریخ استفاده از آن را به حدود 12 هزار سال پیش از میلاد و به کشور مصر نسبت می دهند .گروهی دیگر ساکنان اولیه ایران را نخستین ذوب کنندگان و استفاده کنندگان از فلز مس تصور می کنند و تاریخ آن را حدود 9 هزار سال پیش از میلاد میدانند.برخی دیگر نیز آن را به آریایی های مهاجر و حدود 6هزار سال پیش از میلاد نسبت می دهند.با این حال،به نظر بسیاری از باستان شناسان استخراج و ذوب مس توسط ساکنان اولیه ایران و در محلی به نام تل ابلیس صورت گرفته است .
 
شواهد باستان شناسی و معدن کاری قدیمی گویای این است که مرکز،خاور و شمال ایران  دارای کهن ترین پیشینه فلز گری می باشند.
 
مردمی می تواننند مدعی کهن ترین پیشینه فلزگری باشند که سرزمین شان غنی از فلز ها و کانسنگ ها ی آن ها  بوده و از سوی دیگر ،آن سرزمین  دارای تمدن دیرینه باشد.ایران نیز با توجه به تاریخ کهن خود و پرمایه بودن از کانسنگ های فلزی ،چنین سرزمینی است .
 
پاره ای از پژوهشگران ،مردم تمدن های اولیه دره های مصر،بابل،سندو جیحون را نخستین گدازندگان فلز ها می دانند.کاوش های اخیر نشان داده است که فعالیت فلز گدازی در این تمدن ها به نسبت دیرتر صورت گرفته است .
 
رشته کوه هایی که از توروس تا کرانه های جنوبی دریای خزر کشیده شده اند،از کانسنگ های گوناگون و سوخت ،پر مایه می باشند و فن فلز گری نیز از آنجا به دیگر مراکز آسیا،آفریقاو اروپا را ه یافته است .
 
اواخر هزاره هفتم در ایران را،مرحله گذر از عصر نوسنگی به عصر فلز ها می دانند،در حالی که عصر نوسنگی در اروپا،تا هزاره چهارم ادامه داشته است .
 
هرچند  طلا مس از حدود 12 هزار سال پیش از میلاد برای بشر شناخته شده بودند،ولی نخستین فلز صنعتی که انسان استفاده و استخراج کرد،مس بود.
 
نخستین کارهای انجام شده بر روی مس ،مربوط به آخرین سده های هزاره هفتم پیش از میلاد(به دست آمدن گردنبند های فشرده مسی)است . در سال 1966 در فرانسه ،مجسمه گوسفندی که از فیروزه ساخته شده بود،در موزه ای به عنوا ن هنر 7000 ساله ایران ،به تماشای همگان گذاشته شد(خویی.ن.گفتگوی شفاهی )،و این موضوع نشا ن از آن دارد که تاریخ استخراج و به کارگیری فیروزه در ایران ،به بیش از 7000 سال می رسد. همچنین در هزاره های هفتم  -هشتم پیش از میلاد ،اشیاء فلزی در توروس ومناطق مجاور آن استفاده  می شد. افزون بر این ،کوره های قدیمی ذوب فلز ها و سر باره ها ی باقیمانده از آنها در دامنه رشته کوه های زاگرس و البرز تا دل کویر یزد،کرمان ،قم،کاشان ،خراسان ،همچنین در دامنه رشته کوه های بلوچستان  مانند سرباره های معدنی  مس ،چهل کوره و معادن متروکه سرب و روی بین ناحیه خارستان و بیدستر تفتان  حاکی از مهارت نیاکان ما در امر استحصال فلز ها از مواد معدنی می باشد و نشان از آن دارد  که از هزاران سال پیش ،مردم ایران با این فلز آشنا بوده اند . همچنین برای جدا کردن طلا و نقره ،از استخوان حیوانات استفاده  می کرده اند.
 
در سپیده دم تاریخ تمدن ،با ورود اقوام آریایی به ایران (در هزاره سوم پیش از میلاد)،تحول عظیمی در صنعت معدن کاری ایران پدید آمد.آریایی ها ،یعنی هند و اروپائیان مهاجر،فلز ها را می شناختند،ولی به آنها کمتر دسترسی ذاشتند(رجب نیا ،1368)گمام می رود که تمدن هند و اروپائی پیش از مهاجرت،به عصر فلز ها رسیده بود.وجود کلمه aios  به معنی فلزها در زبان هند و اروپایی ،شاهدی بر این امر است .این کلمه د رلاتین aes به معنی مفرغ و مس بوده و در سانسکریت به ayas یعنی آهن تبدیل شده است . واژه آهن در زبان پارسی نیز مشتق از آسن aisen (در زبان کردی )است  که واژه های ایزن eisen(آلمانی )و آیرون iron(انگلیسی )از آن گرفته شده است .
 
با استناد به گفته استرابون ،احتمال می رود که واژه یونانی کاسیتریس(به معنی قلعی و کاسیتریت که کانسنگ قلع است )،مربوط به فلزی است که از ناحیه کاسیان گرفته شده است .وی کاسیان را مربوط به محلی در بندر های خزر ،در شمال تهران می داند(زاوش،1348).
 
ویل دورانت در مورد آشنایی آریایی ها  با فلز ها چنین می نویسد :این نژاد مهاجر (آریایی) ها با فلز ها آشنایی داشتند. بنابراین این قوم پس از رسیدن  به ایران سکونت اختیار کردند،زیرا در کوه هایی که آنها به عنوان جایگاه خود انتخاب کرده بودند ،مس ،آهن ،سرب،سیم ،زر،سنگ مرمر،و سنگ های گرانبها  به دست می آمد و ادامه می دهد:شک نیست که تمدن ایرا ن بسیار پیشرفته تر از تمدن مصر است ،زیرا باستان شناسان پس از یک سده کاوش بی نتیجه در اراضی مجاور نیل ،ابزار خود را از مصر و بین النهرین به ایرا ن انتقال دادند و هنگامی که در کار خود پیشرفت کردند به این حقیقت آگاه شدند که دلتا های  حاصلخیز رود های بین النهرین ،جایی است که شاهد وناظر پرده اول نمایشنامه  تاریخ تمدن بوده است .
 
ویل دورانت در مورد آشنایی اقوام آریایی با فلز ها  می نویسد:"حتیان (شاخه ای از آریایی ها )متمدن ترین  اقوام هند و اروپایی باستان بودند،حتیان به همان صورت اسرار آمیز که وارد تاریخ شدند ،از صحنه تاریخ بر افتادند".شاید علت این بوده است که رقیبان این قوم ،اسرار با ارزش استخراج آهن را که مایه نیرومندی آن قوم شده بود ،دریافتندو این ،خود ،مایه ضعف و انقراض آنها شد و به تصرف آشور در آمد.
 
از آغاز هزاره سوم پیش از میلاد،در نوشته های دوره های پادشاهی سومری ،بابلی و ایلامی ،اغلب از پیشرفت های ایرانیان یاد شده است .از مناطقی که در نیمه نخست هزاره سوم پیش از میلاد رونق صنعتی ،معدنی و بازرگانی  فراوانی یافت ،شهداد بود (علی پور ،1372). در این مراکز صنعتی ،فلز گری  و سفالگری ،صنعت سنگ صابون  و سنگ مرمر ،رونق فراوانی داشت و در کارگاه های آن ،اشیای گوناگونی مانند سنگ  های نیمه قیمتی  چون عقیق،سنگ لاجورد و فیروزه تولید  می شد(مجید زاده ،1368).
 
در هزاره سوم پیش از میلاد ،بهره برداری از معادن سنگ صابون و ساخت اشیای بسیار از این سنگ ،رونق یافت . در همین زمان ، از طلا نیز استفاده  می شد.
 
اثبات شده که گذر از عصر سنگ به عصر مس تدریجی بوده است .آغاز عصر مفرغ(برنز )در ایران ،درست همزمان با 2 هزار سال پیش از میلاد بوده است و احتمال می رود که از طلا و نقره ،ارزش بیشتری هم داشته است . ایران در این زمان وارد عصر مفرغ می شود کشف مفرغ موجب ساخت بیشتر اشیای فلزی گردید و تقاضای مواد خام روزافزون شد.ثروت این ذخایر ،ایران را در زمره یکی از مهم ترین تولید کنندگان مس ،قلع،سرب،چوب و سنگ در آورد .احتمال می رود معدن قلع ده حسین در نزدیکی شازند، در این زمان شناخته شده باشد.
 
بین  سال های 1000 تا 2000 پیش از میلاد ،فلز آهن نیز در ایران به کار گرفته شد. در این زمان ،یک دولت ایرانی در بخش باختری ایجاد شد که توانست نخستین دولت نیرومند ایرانی را در پهنه فلات ایران تاسیس نماید.
 
استفاده روز افزون آهن در این دوره ،مبانی اجتماعی و اقتصادی را دگرگون کرد. دستیابی به معادن آهن که متنوع تر و غنی تر از معادن مس بودند،موجب شد تا ممالکی که در گذشته در معادلات آن زمان اهمیت نداشتند،مورد توجه قرار گیرند. از جمله آنها می توان از شمال ایران و کشور های مهم هم مرز آن نام برد(گیرشمن،ترجمه معین ،1355)،از آنجا که کوره های مخصوص ذوب آهن در قره داغ (نزدیک تبریز)،و در کوه های البرز و کرمان یافت شده است .
 
احتمال می رود کانسارهای آهن شاه بلاغ(جنوب زنجان )،ماسوله وگل گهر در نزدیکی نیریز در این برهه زمانی شناخته شده و از آنها استفاده می شد.
 
کاربرد عمومی فلز آهن،هم در جنگاوری و هم در کشاورزی ،اوضاع تجارت را در آغاز هزاره اول تغییر داد،زیرا این تجارت در گذشته  بر پایه  خرید و فروش مس و فلز هایی بود که با مس ترکیب می شوند.
 
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
مقالات مربتط