صندوق های قرض الحسنه چگونه و با چه هدفی به وجود آمدند؟

از فعالیتهای اعتباری که در صندوق های قرض الحسنه یا تعاونی های اعتبار انجام میگیرد در دنیا تحت عنوان تأمین مالی خرد یا اعتبارات خرد یاد می شود.
اعتبارات خرد یا تأمین مالی خرد مفاهیم مهمی است که در اقتصاد توسعه و برنامه های مبارزه با فقر به ویژه در کشورهای درحال توسعه، شکل گرفته است. با این حال تأمین مالی خرد در کشورهای پیشرفته نیز جایگاه ویژه ای به خصوص در مؤسسات پولی غیربانکی مانند اتحادیه های اعتباری دارد .
براساس تعریفی که کمیته بین المللی نظارت بانکی بازل در سال 2010 ارائه کرده است، در بسیاری از کشورها تأمین مالی خرد به مفهوم ارائه خدمات مالی در مقادیر محدود به افراد با درآمد پایین یا کسب وکارهای کوچک و غیرمتشکل است که با رشد فزایندهای، توسط انواع مؤسسات مالی به عنوان فعالیت اصلی و یا بخشی از پورتفوی دارایی های آنها درحال عرضه است.
هرچند بانکها در بسیاری از کشورها در حوزه تأمین مالی خرد نیز سلطه خود را حفظ نموده اند، اما مؤسسات پولی غیربانکی نظیر تعاونی های اعتبار، ارائه کنندگان مهم خدمات اعتباری خرد هستند.
طبق برآوردهای محتاطانه مؤسسات پولی غیربانکی در کشورهای توسعه یافته حداقل پنج درصد منابع سپردهای بازار پول را در اختیار دارند. هرچند با توجه به خرد بودن سپرده های دریافتی و یا تسهیلات پرداختی ضریب نفوذ این مؤسسات در بسیاری از کشورها دارای اهمیت بیشتری است. برای مثال در روآندا با وجود اینکه 10 درصد منابع سپردهای در اختیار این مؤسسات است 40 درصد مشتریان بازار پول به این مؤسسات تعلق دارند و یا در بنگلادش 7 میلیون فقره وام توسط این مؤسسات پرداخت شده درحالی که تعداد وامه ای پرداختی توسط سیستم بانکی 4.4 میلیون فقره بوده است. در زیمبابوه نیز مؤسسات تأمین مالی خرد به لحاظ تعدادی، سه برابر بانک های تجاری وام پرداخت کرده اند.
اهمیت تأمین مالی خرد به آن اندازه است که برنامه های فراوانی توسط دولتها، نهادهای بین المللی توسعه ای و همچنین نهادهای غیردولتی به عنوان کلیدی ترین استراتژی برای فقرزدایی در کشورهای با درآمد پایین و دهک های فقیر در کشورهای غنی درحال اجراست.
این برنامه ها در راستای نیل به اهداف توسعه هزاره که توسط سازمان ملل متحد ارائه شده است پیگیری میشود از این جهت سال 2005 توسط سازمان ملل به عنوان سال اعتبارات خرد نامگذاری شد. در این راستا کمیته بال نیز اصول 25 گانه خود در زمینه نظارت مؤثر بانکی را منطبق با فعالیت های تأمین مالی خرد در سال 2010 منتشر کرد که نشان دهنده اهمیت حوزه تأمین مالی خرد با نگاه نظارتی است.
صندوق های قرض الحسنه به عنوان نهادهایی مردمی و خودجوش در بستر فرهنگ اسلامی کشور شکل گرفتند. این نهاد به جهت نیت خیرخواهانه مؤسسین و ماهیت عقد قرض الحسنه در زمره مؤسسات خیریه قلمداد شده است. هرچند طول عمر این نهاد کمتر از 50 سال است؛ اما توانسته در نقاط زیادی از کشور به شکل چشمگیر و در عین حال در مقیاس های کوچک و خرد به فعالیت بپردازد.
مبنای فعالیت صندوق های قرض الحسنه، قبول سپرده های قرض الحسنه و اعطای تسهیلات به نیازمندان در قالب عقد قرض است. ماهیت عقد قرض به گونهای است که نباید بهره ای از قرض گیرنده دریافت شود و صندوق قرض الحسنه نقش واسطه میان قرض دهنده و قرض گیرنده را به عهده دارد. به این مفهوم که قرض دهنده یا سپرده گذار با نیت خیر و جهت کمک به افراد دیگر اقدام به افتتاح حساب و سپرده گذاری در صندوق قرض الحسنه می کند و مدیران صندوق عمدتاً متقاضیانی را که اعضای معرفی کننده آنها وجوه بیشتری را در صندوق سپرده گذاری کرده اند جهت دریافت وام و تسهیلات در اولویت قرار میدهند.
موارد فوق درخصوص صندوق های قرض الحسنه کوچک و سنتی میباشد که قانونگذار شرایط بسیار محدودکننده ای برای آنان در نظر گرفته است. هرچند در این میان، صندوق های بزرگی نیز شکل گرفته اند که با بسط و گسترش فعالیتهای خود، به دیگر امور تجاری و اقتصادی پرداخته اند.
این صندوق ها بر اساس مطالعات مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی به ترتیب زیر دسته بندی شده اند:

صندوق های قرض الحسنه خانوادگی و دوستانه
صندوق های قرض الحسنه خانوادگی و دوستانه که به صورت غیررسمی (بدون ثبت قانونی و فاقد شخصیت حقوقی) به فعالیت محدود می پردازند. این صندوقها به شکل تعاونی، منابع اعضای خود را جمع آوری میکنند و براساس معیارهایی به نوبت، به همان ها وام میدهند. با توجه به فعالیت غیررسمی این صندوق ها آمار و اطلاعات خاصی در این مورد وجود ندارد.

صندوق های قرض الحسنه مساجد و حسینیه ها
این صندوق های قرض الحسنه در داخل مساجد و حسینیه ها شکل گرفته و عموماً توسط هیئت امنای مسجد و یا حسینیه مدیریت میشوند. منابع این دسته از صندوق ها عمدتاً از افراد خیر تأمین می شود و برای اعطای وام های خرد به افراد نیازمند تخصیص می یابد. اکثر این دسته از صندوق های قرض الحسنه نیز فاقد شخصیت حقوقی ثبت شده، می باشند.

صندوق های قرض الحسنه ادارات و تعاونی های اعتبار صنفی
دسته سوم صندوق ها، صندوق های قرض الحسنه ادارات و شرکتها هستند که داخل سازمان و نهاد خود به کارکنان خود تسهیلات می دهند. براساس بررسی های به عمل آمده بیش از 62 درصد تعاونی های اعتبار صنفی با وجود اینکه می توانند از کلیه عقود موجود در بانکداری بدون ربا در تجهیز و تخصیص منابع استفاده کنند، صرفاً به فعالیت قرض الحسنه می پردازند و آنها را می توان تعاونی های اعتبار قرض الحسنه نامید.
تنها تعاونی اعتبار مورد قبول در چارچوب مقررات جاری کشور تعاونی اعتبار صنفی است.
اطلاعات جمع آوری شده از 886 تعاونی اعتبار صنفی در سال 1386 نشان میدهد از کل تعاونی های اعتبار فعال 624 مؤسسه یعنی 62 درصد این تعاونی ها، تسهیلات غیرقرض الحسنه صفر دارند یعنی تنها به اعطای وام قرض الحسنه به اعضا مبادرت می ورزند و کمتر از 8 درصد آنها یعنی تعداد 48 تعاونی از سایر عقود جهت اعطای تسهیلات استفاده می کنند. بنابراین 422 تعاونی اعتبار فعال یعنی قریب به 62 درصد تعاونی های اعتبار به صورت یک » صندوق تأمین مالی قرض الحسنه تعاون» فعالیت میکنند. بدین ترتیب که ماهیانه مبلغی را از حقوق اعضای خود کسر و در حساب سرمایه ثبت می نمایند. بدین ترتیب 122 درصد منابع آنها از حساب سرمایه تأمین می شود و هیچگونه حساب سپرده ای که تعهد پرداخت در سررسید را داشته باشند، در این تعاونی ها وجود ندارد.

صندوق های قرض الحسنه عام
منظور از این صندوق های قرض الحسنه، صندوق هایی است که رسماً به ثبت رسیده و به عموم مردم خدمات میدهند. صندوق های قرض الحسنه عام را میتوان در قالب سه دسته طبقه بندی کرد که عبارتند از:
- صندوق های قرض الحسنه نوع اول یا صندوق های قرض الحسنه معاونت،
- صندوق های قرض الحسنه نوع دوم یا صندوق های قرض الحسنه تعاون،
- صندوق های قرض الحسنه نوع سوم یا صندوق های بزرگ.
صندوق های قرض الحسنه معاونت
صندوق های قرض الحسنه نوع اول به صندوق هایی اطلاق میشود که در قالب اساسنامه بانک مرکزی قرار می گیرند. این صندوق ها با هدف معاونت و معاضدت تشکیل شده اند بدین ترتیب که افراد خیر و متمول بدون چشم داشت اخذ وام و برای کمک به نیازمندان، اقدام به تأسیس و فعالیت در قالب این صندوق های قرض الحسنه میکنند (از آنجایی که کمک و عون در این صندوق ها عمدتاً یکطرفه و از خیرین به سمت نیازمندان است، معاونت نامیده شده اند.)
هرچند آمار و اطلاعات دقیقی از میزان فعالیت و سهم تأثیرگذاری این مؤسسات در بازار غیرمتشکل پولی وجود ندارد، اما حسب برآوردها سهم منابع آنها کمتر از 12 درصد منابع کل صندوق های قرض الحسنه است لذا به نظر میرسد با توجه به فعالیت محدود این صندوق های قرض الحسنه ضرورت چندانی برای نظارت بر آنها نیز نباشد.

صندوق های قرض الحسنه تعاون
دسته دوم از صندوق های قرض الحسنه ثبت شده، صندوق های تعاون است. این صندوق ها با رویکرد تعاون شکل گرفته اند. بدین ترتیب که اعضای صندوق، همگی افرادی هستند که در مقاطعی به وام قرض الحسنه نیاز پیدا میکنند. هدف از شکل گیری صندوق های قرض الحسنه تعاون این بوده است که وجوه مازاد اعضا را جمعآوری کرده و براساس معیارهایی )مانند قرعه کشی، میزان و مدت سپرده گذاری( به همین اعضا تسهیلات پرداخت کند. طبق برآوردها از نظر حجم فعالیت 62 درصد صندوق های قرض الحسنه موجود در کشور از این دسته اند.
برخی کارشناسان این صندوق های قرض الحسنه را پایاپای می نامند زیرا میزان سپرده گذاری هر عضو براساس میانگین مانده موجودی و میزان تسهیلات اعطایی به آنها براساس سیستم امتیازبندی، تهاتر میشود. اما به نظر می رسد صندوق های قرض الحسنه تعاون اعم از صندوق های قرض الحسنه پایاپای و... آن می باشد زیرا صندوق های پایاپای به صورت صریح و یا ضمنی سیستم امتیازبندی خود را معمولاً به صورت جداولی به اعضا ارائه میکنند، اما برخی دیگر از صندوق های قرض الحسنه تعاون صرفاً به این مسئله اشاره می کنند که افرادی که حساب آنها دارای عملکرد بیشتری باشند در اولویت دریافت تسهیلات بیشتر و تعداد اقساط بیشتری قرار دارند.
این صندوق ها تحت عنوان قرض الحسنه ثبت شده و فعالیت می کنند ولی عملاً فراتر از فعالیت هایی که طبق اساسنامه صندوق های قرض الحسنه برای ایشان در نظر گرفته شده است گام برداشته اند. طبق نظر مدیران این صندوق ها، به دلیل عدم وجود چارچوب قانونی مشخص در قالب صندوق قرض الحسنه فعالیت خود را انجام میدهند.

صندوق های قرض الحسنه بزرگ
دسته سوم صندوق های قرض الحسنه بزرگ بوده اند که از نظر تعداد کمتر از 5 درصد صندوق های قرض الحسنه را به خود اختصاص داده، اما اقدام به فعالیت گسترده مالی نموده و با افتتاح شعبه در سراسر کشور فعالیت خود را گسترش میدهند. این صندوق ها نیز در ابتدای امر تحت عنوان صندوق قرض الحسنه فعالیت خود را آغاز کردهاند؛ لکن فعالیت آنها هیچگونه مشابهتی با الگوی ارائه شده ازسوی بانک مرکزی برای صندوق قرض الحسنه را نداشت و عمدتاً با ساختار مؤسسات مالی و اعتباری همخوانی داشتند.
درحال حاضر برخی از این مؤسسات تبدیل به بانک شده اند مانند صندوق قرض الحسنه انصارالمجاهدین که به بانک انصار، مؤسسه قرض الحسنه قوامین به بانک قوامین و مؤسسه قرض الحسنه بسیجیان نیز در شرف تأسیس بانک مهر اقتصاد میباشد. برخی دیگر از صندوق های قرض الحسنه بزرگ که تعدادی از آنها مانند صندوق قرض الحسنه مهر وطن و مهر میهن با بحران مواجه شده بودند در بانک قرض الحسنه تجمیع و ساماندهی شده اند.
با همه بحرانهایی که درخصوص صندوق های قرض الحسنه بزرگ در کشور پیش آمد به نظر میرسد بانک مرکزی تاحدودی موفق به ساماندهی این بخش از مؤسسات اعتباری فعال در بازار غیرمتشکل پولی شده است. البته در مورد ادغام این صندوقها در بانک های قرض الحسنه یا مؤسسات اعتباری و فرآیند کفالت و انحلال و همچنین وضعیت داراییها و بدهیها و به ویژه سودهای انباشته آنها، با توجه به شخصیت حقوقی هیئت امنایی و غیرانتفاعی صندوق های قرض الحسنه و شخصیت سهامی و انتفاعی بانک های قرض الحسنه و مؤسسات اعتباری، مباحث و چالشهای مفصل حقوقی و مالی مطرح است که خود نیازمند تحقیقی مجزاست.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک ( Mutual Funds) چیست؟

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک (به انگلیسی: Mutual Funds) گونه‌ای نهاد مالی است که وجوه دریافتی از سرمایه‌گذاران را در یک مجموعه اوراق بهادار سرمایه‌گذاری می‌کنند و هر سرمایه گذار به نسبت سهم خود در مجموعه، از سود و یا ضررهای حاصل از این سرمایه گذاری سهم می‌برد.  صندوق سرمایه‌گذاری مشترک وجوه را از دست عامه مردم جمع‌آوری می‌کند و پرتفوی اوراق بهادار تشکیل داده و از طریق همین نیروهای متخصص خود به مدیریت اوراق بهادار موجود در سبد سرمایه‌گذاری می‌پردازد. عمده عملکرد صندوق‌های سرمایه‌گذاری بستگی به عملکرد اوراق بهادار و سایر دارایی‌هایی دارد که صندوق‌ها در آن‌ها سرمایه‌گذاری کرده‌است.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک ابزاری برای سرمایه‌گذاران ریسک‌گریز و بدون تخصص است و این صندوق‌ها معمولاً مدیرانی کارآزموده دارند که تنوع‌بخشی صحیح سبد اوراق بهادار را برای سرمایه‌گذاران خود انجام می‌دهند. با توجه به امکان و اجبار بازخرید سهام توسط صندوق، سهامداران در هر لحظه قادرند سهام خود را به فروش برسانند. هر صندوق سرمایه‌گذاری مشترک می‌بایستی امیدنامه (چشم‌انداز) صندوق شامل اهداف و اشکال سرمایه گذاری، هزینه‌ها، نحوه فروش و بازخرید سهام صندوق و سایر موارد را به سرمایه‌گذاران بالقوه و عموم ارایه نماید.

دو عامل بزرگ، موفقیت سرمایه گذاری در بازارهای مختلف را به 100% نزدیک می‌کند.
سرمایه کلان

دانش و تخصص

همین دو عامل فلسفه به وجود آمدن موسسات مالی و اعتباری به نام میوچال فاند (به انگلیسی: Mutual Funds) در سراسر دنیا شدند. در معنی لغوی Fund به معنی سرمایه و Mutual به معنای دوجانبه است. این موسسات عملکردی شبیه به بانکها دارند. سرمایه‌های خرد را از سراسر دنیا جمع آوری می‌کنند و در رشته‌های تخصصی خود سرمایه گذاری می‌کنند، که این سرمایه گذاری معمولاً منجر به سود می‌شود، که بخشی از این سود به شرکت و بخش دیگری به سرمایه گذار تعلق می‌گیرد. صندوق سرمایه گذاری مشترک در اواسط دهه ۱۹۲۰ در کشور آمریکا رواج پیدا کرد و از آن‌جا در بقیه جهان رایج شد. در ایران صندوقهای سرمایه گذاری از سال ۱۳۸۷ تاسیس شده‌اند. سازمان صادر کننده مجوز تاسیس صندوق سرمایهگذاری مشترک، سازمان بورس می‌باشد. سه رکن اصلی هر صندوق سرمایه گذاری در ایران عبارت است از: مدیر صندوق، متولی و ضامن. با توجه به اعتبار بالای این شرکتها و همچنین نظارت دقیق سازمان بورس بر این شرکتها، ریسک نکول پول سرمایه گذاران در صندوق‌های سرمایه گذاری مشترک تقریباً به صفر رسیده است.

انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک

در بازار سرمایه ایران، صندوق‌ها براساس ترکیب دارایی‌ها به صورت زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

صندوق سرمایه گذاری در سهام: حداقل ٧٠درصد از دارایی‌های صندوق در سهام پذیرفته شده در بورس یا بازار اول فرابورس سرمایه‌گذاری می‌شود.

صندوق سرمایه گذاری با درآمد ثابت: حداقل ٧٠درصد از دارایی‌های صندوق در اوراق مشارکت، سپرده بانکی، گواهی سپرده بانکی و اوراق بهادار با درآمد ثابت سرمایه‌گذاری می‌شود.

صندوق سرمایه گذاری مختلط: حداقل ٤٠درصد و حداکثر ٦٠ درصد از دارایی‌های صندوق در سهام پذیرفته شده در بورس یا بازار اول فرابورس سرمایه‌گذاری می‌شود.

مزایای سرمایه‌گذاری در صندوق

برخورداری از کارشناسان حرفه ای بازار سرمایه و استفاده از نرم افزارهای مربوطه که امکان مدیریت بهینه پرتفوی را فراهم می‌سازد و فرد با سرمایه گذاری در این صندوق‌ها قادر است با کمترین هزینه از مدیریت حرفه‌ای بهره ببرد.

سادگی در ســرمــایــه‌گــذاری بــرای ســرمــایـه‌گـذاران جـزء، از دیگر مزایای این صندوق ها می‌باشد. از جمله، امکان بازخرید واحدهای سرمایه‌گذاری توسط صندوق و اطلاع از قیمت واقعی واحدهای سرمایه‌گذاری. این صندوق‌ها با سرمایه‌گذاری در سهام، گواهی‌های سپرده و اوراق مشارکت، همزمان از ابزارهای بازار پول و بازار سرمایه بهره می‌برند و با متنوع سازی پرتفوی سرمایه‌گذاری، ریسک سرمایه‌گذار کاهش می‌یابد. صندوق سرمایه‌گذاری مشترک در مقایسه با سرمایه‌گذاری مستقیم در سهام، ریسک نقد شوندگی را کاهش می‌دهد. زیرا افراد هر زمان که اراده کنند می‌توانند واحدهای صندوق را ابطال نمایند، ولیکن در بازار سهام، ممکن است به دلیل بسته بودن نماد سهم و یا وجود صف، امکان معامله در هر لحظه وجود نداشته باشد. از آنجا که در این صندوق‌ها افراد با سرمایه‌های خرد قادر به سرمایه‌گذاری هستند، با تجمیع سرمایه‌های اندک و هدایت آنها به سمت بازار اوراق بهادار، نقدینگی این بازار نیز افزایش می‌یابد.

صندوق سرمایه گذاری مشترك به چه معناست و چه کارکردی دارد؟

صندوق سرمایه گذاري مشترك، نهادي است که منابع مالی را از مردم جمع آوري نموده و در سبد متنوعی از اوراق بهادار سرمایه گذاري میکند. این صندوقها با توجه به تعریف صورت گرفته در قانون بازار اوراق بهادار مصوب مجلس شوراي اسلامی در آذرماه 1384 و به عنوان جایگزین مناسبی براي سبدهاي مشاع ایجاد گردیدهاند. با ایجاد صندوقهاي سرمایه گذاري، سبدهاي مشاع که پیش از این توسط تعدادي از کارگزارانی که مجوز سبدگردانی از سازمان بورس و اوراق بهادار(سبا) دریافت نمودهاند تشکیل شده بودند- به کار خود خاتمه دادند. براي مطلع شدن از چگونگی فعالیت و نظارت بر این صندوقها لازم است که سرمایه گذاران با مطالعۀ دقیق اساسنامه و امیدنامۀ مربوطه با جزئیات آن آشنا شوند و با توجه به استراتژي ها و انتظارات خود از سرمایه گذاري در بورس اوراق بهادار در مورد خرید واحدهاي سرمایه گذاري این صندوق ها تصمیم مناسبی اتخاذ نمایند.
در این راستا سازمان بورس و اوراق بهادار به منظور گسترش امکان سرمایه گذاري و متنوع نمودن ابزارهاي در دسترس سرمایه گذاران، اقدام به ارایه مجوز تشکیل صندوق سرمایه گذاري مشترك به شرکتهاي کارگزاري که داراي مجوز ارایه خدمات مشاوره و سبد گردانی هستند، نموده است. لذا خرید گواهی این صندوق ها براي سرمایه گذاران خرد و افرادي که قصد سرمایه گذاري در سهام و سایر اوراق بهادار پذیرفته شده در بورس را دارند اما به دلیل فقدان توان تحلیلی مناسب، نداشتن وقت به منظور بررسی و انتخاب سهم و ... با سازوکار بازار آشنا نیستند، مطلوب و مناسب است. قیمت گواهی هاي سرمایه گذاري مشترك برابر با ارزش خالص دارایی هاي صندوق است.

ویژگی ها، مزایا و ماهیت سرمایه گذاری در صندوق ها چیست؟

الف) جایگزینی براي خرید سهام شرکتهاي بورسی: شخصی که تعدادي از واحدهاي سرمایه گذاري یکی از صندوق ها را در اختیار دارد در واقع مالک سهام چند شرکت است که صندوق از محل دارایی هاي خود به عنوان سبد سرمایه گذاري خریداري نموده است. بدین ترتیب سود یا زیان مالکان واحدهاي سرمایه گذاري صندوق، تحت تأثیر مستقیم نوسان قیمت مجموعۀ سهام موجود در سبد سرمایه گذاري صندوق است.


ب) وجود مدیریت حرفهاي: 
منظور از مدیریت حرفهاي، مقایسۀ تخصص و توان مدیران با تجربه و آشنا با بازار سهام با سرمایه گذارانی است که تجربۀ کافی و یا زمان و امکانات مناسب تحلیل براي تشکیل سبد سرمایه گذاري به صورت مستقل را ندارند.

ج) نقدشوندگی: 
یکی از مهمترین ویژگی هاي هر سرمایه گذاري، قابلیت تبدیل به وجه نقدشدن آن در زمانی است که سرمایهگذار به هر دلیل تصمیم به تغییر موضع سرمایهگذاري خود و خروج میگیرد. با توجه به ارکانی که در
صندوق هاي سرمایه گذاري مشترك در سهام پیشبینی شده است سرمایه گذاران در هر زمان میتوانند با توجه به خالص ارزش روز دارایی هاي موجود در صندوق و پس از کسر هزینه هاي مربوطه، تمام یا تعدادي از واحدهاي
سرمایه گذاري خود را به وجه نقد تبدیل نموده، اصطلاحاً ابطال نمایند.

د) صرفه جویی نسبت به مقیاس: با توجه به اینکه صندوق هاي سرمایه گذاري از گردآوري پولهاي اندك تعداد زیادي سرمایه گذار تشکیلمیشوند بنابراین امکان استفاده از مزایاي یک مجموعۀ سرمایه گذاري بزرگ براي اجزاي آن فراهم خواهد بود. طبیعی است که یک سرمایه گذار به تنهایی امکان پرداخت هزینه هاي مشاوره و یا استفاده از نرم افزارهاي مختلف اطلاع رسانی و تحلیل گري را نخواهد داشت ولی با کنار هم قرار گرفتن سرمایه هاي اندك سرمایه گذاران خرد، امکان استفاده از مزایاي این چنین فراهم خواهد شد.

ه) انگیزة مدیریت صندوق سرمایه گذاري: 
با توجه به ساختار طراحی شدة صندوق هاي سرمایه گذاري مشترك در سهام و ارتباط مستقیم بین رشد ارزش دارایی هاي صندوق و منتفع شدن مدیر و سایر ارکان صندوق، قابل پیشبینی است که مدیر انگیزة کافی براي تشکیل بهترین ترکیب سبد سرمایه گذاري را داشته، تلاش نماید تا خالص ارزش دارایی هاي صندوق را به حداکثر ممکن رساند.

ارکان صندوق ها چه هستند؟

براي تشکیل و ادارة یک صندوق سرمایه گذاري مشترك در سهام چندین رکن در اساسنامه پیشبینی گردیده است تا این ارکان شرایط اجرایی و نظارتی لازم جهت عملکرد مناسب صندوق هاي سرمایه گذاري را فراهم نمایند.

الف) مجمع صندوق
: مجمع صندوق با حضور دارندگان حداقل نصف به علاوة یک واحدهاي سرمایه گذاري ممتاز داراي حق رأي صندوق رسمیت مییابد. مجمع صندوق بالاترین رکن صندوق قلمداد میگردد و مهمترین وظیفۀ آن انتخاب
مدیر، متولی، ضامن و حسابرس و معرفی به سازمان بورس و اوراق بهادار(سبا) جهت تأیید است.

ب) مدیر صندوق: 
رکن اجرایی صندوق و متخصص در بازار سرمایه است که لازم است مطابق اساسنامه گزارشات پیشبینی شده و اطلاعات قابل ارائه را تهیه و در اختیار متولی، حسابرس و سبا قرار دهد. همچنین با استفاده از تارنماي مربوط به صندوق سرمایه گذاري، اطلاعات ذکر شده در بخش اطلاعرسانی اساسنامه را جهت آگاهی عموم افشاء مینماید.

ج) متولی صندوق: 
رکن نظارتی صندوق محسوب گردیده و توسط مجمع صندوق انتخاب خواهد شد. (یادآوري: هویت متولی و سایر ارکان صندوق در امیدنامۀ مربوطه و در تارنماي هر صندوق افشاء میگردد).

د) ضامن: 
ضامن نیز توسط مجمع انتخاب شده، پساز تأیید سبا در امیدنامۀ صندوق براي عموم معرفی خواهد شد. منظور از ضمانت در ساختار صندوق هاي سرمایه گذاري مشترك در سهام (در اندازة کوچک) فراهم نمودن نقدینگی کافی در شرایطی است که صندوق براي انجام پرداخت ها طبق اساسنامه و یا ابطال واحدهاي سرمایه گذاري متقاضیان به قیمت ابطال محاسبه شده وجه نقد کافی نداشته باشد.

ه) حسابرس:
رکن دیگر نظارتی است که از بین مؤسسات حسابرسی معتمد سبا و توسط متولی، جهت تأیید به مجمع صندوق معرفی میگردد. مدت مأموریت حسابرس توسط مجمع تعیین میگردد و حسابرس با قبولی سمت ارائه
گردید وظایف و مسئولیت هاي محوله طبق اساسنامه را به عهده خواهد گرفت.

و) کارگزاران صندوق: مدیر صندوق براي انجام امور مربوط به معاملات سهام پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار از خدمات کارگزارانی که قبلاً قبولی سمت دریافت شده از آنها را براي سبا ارسال نموده است استفاده خواهد کرد.
کارگزاران مذکور که داراي مجوز فعالیت از سبا هستند علاوه بر وظایف معمول، موظف به انجام وظایف محوله طبق اساسنامه نیز خواهند بود.

عایدی صندوق هاي مشترك سرمایه گذاری چیست؟

شما از سه طریق می توانید با سرمایه گذاري در صندوقهاي مشترك سرمایه گذاري درآمد کسب کنید:

1)درآمدهایی که از طریق سود نقدي سهامهاي صندوق و بهره اوراق قرضه موجود در صندوق بدست میآید. این درآمدها هر ساله توسط صندوق به سرمایهگذاران بعنوان سود نقدي توزیع میشود.

2)اگر صندوق اوراق بهاداري را که قیمت آنها افزایش یافته پیدا کرده است، بفروشد بازده سرمای هاي بدست خواهد آورد. بیشتر صندوق ها این عایدي ها را هم بعنوان سود بین سرمایه گذاران تقسیم میکنند.

3)اگر ارزش اوراق بهادار موجود در صندوق افزایش پیدا کند اما مدیران صندوق آنها را براي شناسایی بازده سرمایهاي نفروشند ارزش سهام صندوق افزایش پیدا خواهد کرد. در این صورت شما میتوانید سهام خود را با سود بیشتر بفروش برسانید. معمولاً صندوقها این امکان را به شما خواهند داد که بجاي دریافت سودهاي خود آنها را مجدداً در صندوق سرمایه گذاري کرده و سهام بیشتري دریافت کنید.

کارمزد ارکان و هزینه های صندوق ها به چه صورت است؟

الف- کارمزد ارکان: مهمترین هزینۀ مربوط به صندوقهاي سرمایه گذاري کارمزدي است که ارکان اجرایی و نظارتی صندوق (مدیر، متولی و ضامن) به علت خدمات ارائه شده و ریسک متحمل شده بابت ضمانت نقدشوندگی دریافت می نمایند

ب- هزینه هاي دورهاي
1) هزینۀ حسابرس
2) هزینۀ تأسیس و تسویه
3) هزینۀ مجامع و عضویت در کانونها
4) سایر هزینه ها

ج- هزینه هاي صدور و ابطال: 
در حالیکه هزینه هاي کارمزد و دورهاي از محل دارایی هاي صندوق پرداخت میگردید و منجر به کاهش خالص ارزش دارایی هاي صندوق متناسب با هزینۀ روزانه میشد، برخی هزینه هاي دیگر مربوط به زمان و تعداد فرآیند صدور و ابطال سرمایه گذار میگردد. بنابراین چنین هزینه اي به طور مستقیم به سرمایه گذار تحمیل گردیده، سرمایه گذار با برنامه ریزي صحیح سرمایه گذاري خود میتواند این هزینه ها را به حداقل رساند.





خالص ارزش دارایی موجود در صندوق به معنای چیست؟

مهمترین تفاوت ماهیت واحدهاي سرمایه گذاري صندوقها با سهام یک شرکت، تعیین قیمت معاملاتی آنها است. قیمت یک واحد سرمایه گذاري صندوق برخلاف قیمت سهام شرکتها تحت تأثیر میزان عرضه و تقاضاي آن قرار نمیگیرد. مبناي خرید و فروش واحدهاي سرمایه گذاري که توسط شعب صندوق و تحت عنوان صدور یا ابطال واحدهاي سرمایه گذاري صورت میگیرد، خالص ارزش دارایی هاي موجود در صندوق در پایان هر روز است از آنجایی که صندوقهاي سرمایه گذاري فاقد دارایی فیزیکی بوده، سبد دارایی هاي آن متشکل از سهام و اوراق بهادار، اوراق مشارکت و یا وجه نقد است بنابراین خالص ارزش دارایی هاي آن در هر روز بر اساس ارزش روز داراییهاي تشکیل دهندة صندوق قابل محاسبه است.

نحوه سرمایه گذاری در صندوق ها به چه شکل است؟

براي خرید واحدهاي سرمایه گذاري صندوق ها میتوان به یکی از شعب معرفی شده در پیوست اساسنامۀ هر صندوق مراجعه کرده، فرم پذیره نویسی/ درخواست صدور واحد سرمایه گذاري را تکمیل نمود. بدین ترتیب مالکیت واحدهاي سرمایه گذاري صندوق در دو زمان ممکن است صورت گیرد. اول دورة پذیره نویسی اولیه و قبل از شروع فعالیت صندوق که هر واحد سرمایه گذاري به ارزش پایۀ 1,000,000 ریال فروخته خواهد شد.
دوم، پس از موفقیت در جذب حداقل سرمایه در مرحلۀ پذیره نویسی و آغاز فعالیت صندوق سرمایه گذاري است. از آن پس صدور واحدهاي سرمایه گذاري براي متقاضیان به قیمت صدور اعلام شده یک روز پس از تکمیل فرم
درخواست مربوطه نزد شعب معرفی شده توسط مدیر در اساسنامه صورت خواهد گرفت.
کلیۀ دریافتها و پرداختهاي سرمایه گذاران با صندوق باید از طریق حساب بانکی معرفی شده صورت گیرد و سرمایه گذاران باید فیش بانکی مربوطه را به همراه فرم تکمیل شده درخواست صدور واحد سرمایه گذاري به نمایندة شعبه تحویل داده، پرینت تکمیل شدة رسید پذیره نویسی/ درخواست صدور واحد سرمایه گذاري را حتماً از نمایندة شعبه دریافت نمایند تا در صورت لزوم جهت پیگیري صدور گواهی سرمایه گذاري قابل ارائه باشد.
لازم به یادآوري است که حداقل سرمایهگذاري لازم در صندوقهاي سرمایهگذار حاضر، خرید 10 واحد سرمایه گذاري توسط هر سرمایه گذار و بیشترین مقدار مجاز براي هر سرمایه گذار خرید 5% حداکثر واحدهاي
سرمایه گذاري یک صندوق است. براي خروج از سرمایه گذاري و اصطلاحاً ابطال واحد سرمایه گذاري نیز همانند مرحلۀ صدور، لازم است که سرمایه گذار با مراجعه به یکی از شعب معرفی شده توسط مدیر در اساسنامه، فرم مربوطه را از نمایندة شعبه دریافت نموده و با تکمیل این فرم تقاضاي ابطال تمام یا تعدادي از واحدهاي سرمایهگذاري خود را ارائه نماید.
مبناي محاسبه، قیمت ابطال واحد سرمایه گذاري روز بعد از تاریخ درخواست ابطال خواهد بود و پس از کسر هزینه هاي مربوط به ابطال (که در بخش هزینه ها به تفصیل به آن اشاره شده است) حداکثر ظرف 7 روز کاري از
تاریخ درخواست ابطال وجه مربوطه به حسابی که سرمایه گذاري معرفی نموده است واریز خواهد گردید. در صورتی که سرمایه گذار بخشی از واحدهاي سرمایه گذاري خود را ابطال نماید براي بخش باقیماندة آن گواهی
سرمایه گذاري جدیدي صادر خواهد شد که این صدور مشمول هزینۀ صدور گواهی نخواهد بود.

در کدام صندوق "سرمایه‌گذاری " کنیم؟

سرمایه‌گذاری در بورس به دو روش مستقیم و غیرمستقیم انجام می‌پذیرد. در سرمایه‌گذاری مستقیم، فرد بدون واسطه وارد بازار شده و اوراق بهادار موردنظر خود را خرید و فروش می‌کند. در این روش، سرمایه‌گذار به طور طبیعی باید تخصص و وقت کافی را برای بررسی وضعیت بازار و سهامی که می‌خواهد در آنها سرمایه‌گذاری کند، داشته باشد. اما در سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، سرمایه‌گذاران از طریق واسطه در بازار سرمایه حضور می‌‌یابند و به‌طور مستقیم درگیر فعالیت در بورس نمی شوند.

این واسطه‌ها متنوع‌اند اما معروف‌ترین آنها «صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک» هستند. این نهادهای مالی با تشکیل سبد سهام می‌کوشند که ریسک را برای سرمایه‌گذاران کاهش دهند و بازدهی را حداکثر سازند؛ البته در قبال ارائه این خدمات کارمزد هم می‌گیرند. این کارمزد در حقیقت بهای تحلیل سهام گوناگون است که مدیر صندوق قاعدتا باید به دقت آن را انجام دهد تا از میان فرصت‌های موجود، بهترین‌ها را برای سرمایه‌گذاری انتخاب کند.

روش سرمایه‌گذاری غیر مستقیم به ویژه برای کسانی که از اطلاعات کافی در حوزه‌ مالی برخوردار نیستند یا فرصت کافی برای جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات بازار و شرکت‌ها را ندارند توصیه می‌شود. صندوق‌ها از طریق انتشار «واحدهای سرمایه‌گذاری» (Unit) وجوه سرمایه‌گذاران حقیقی یا حقوقی را جمع کرده و به منظور کسب سود، آنها را در دارایی‌های مختلف سرمایه‌گذاری می‌کند. سرمایه‌گذاران می‌توانند در هر زمان سرمایه‌گذاری خود را از طریق ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری به وجه نقد تبدیل کنند. بدیهی است قیمت واحدهای صندوق‌های مشترک می‌تواند روزانه تغییر کند. وقتی سرمایه‌گذار واحد خود را ابطال می‌کند پولش را به قیمت روز دریافت می‌کند که می‌تواند کمتر یا بیشتر از مقدار اولیه سرمایه‌گذاری باشد. کلیه صندوق‌های مشترک سهام در ایران تحت نظر سازمان بورس بوده و تحت نظارت دقیق قانونی قرار دارند.


سه رکن اساسی در هر صندوق سرمایه‌گذاری عبارت است از:‌

مدیر صندوق که رکن اجرایی و متخصص در فعالیت اصلی صندوق است و تصمیمات سرمایه‌گذاری را راهبری می‌کند و نتایج عملکرد را از طرق مختلف مانند سایت و خبرنامه صندوق به اطلاع عموم سرمایه‌گذاران می‌رساند.

متولی صندوق، رکن نظارتی صندوق است که وظیفه نظارت مستمر بر عملکرد مدیر و ضامن صندوق در تطبیق با قوانین را بر عهده دارد.

ضامن صندوق، در واقع رکن تضمین نقدینگی صندوق بوده و در هر لحظه آمادگی دارد تا در صورت تمایل سرمایه‌گذاران به خروج از صندوق و عدم کفایت نقدینگی، آن را تامین کند. وجود ضامن در صندوق‌های سرمایه‌گذاری، یکی از برجسته‌ترین امتیازات صندوق‌ها در ایران به شمار می‌رود زیرا عملا با پذیرش این ریسک فوق‌العاده مهم، هر سرمایه‌گذار در هر زمان امکان می‌یابد که سرمایه خود را به ارزش روز به صورت وجه نقد دریافت کند؛ فارغ از آنکه امکان تامین نقدینگی از محل فروش دارایی‌های صندوق در آن زمان وجود داشته باشد.

برای انتخاب صندوق مناسب برای سرمایه‌گذاری از یک منظر می‌توانید هفت عامل زیر را مورد بررسی قرار دهید:
1- سودآوری:

طبیعتا اولین تمرکز هر سرمایه‌گذار برای قرار دادن پول خود در یک صندوق «میزان بازدهی» یا همان «سودآوری» است. نگاه کردن به عملکرد یک، سه یا پنج ساله می‌تواند معیار خوبی برای ارزیابی وضعیت صندوق از این لحاظ باشد. بهتر است که عملکرد صندوق را هم در مواقع رونق و هم مقاطع رکود بازار مطالعه کنیم . همچنین باید وضعیت سودآوری صندوق را با سودآوری شاخص بازار (که نمایانگر وضعیت کلی بورس است) مقایسه کرد که تا یک معیار مناسب جهت مقایسه ایجاد شود.

اما نکته مهم این است که بازدهی صندوق به تنهایی معیار کافی برای انتخاب یا عدم انتخاب یک صندوق نیست زیرا عملکرد قبلی صندوق‌ها به هیچ وجه تضمین‌کننده عملکرد آینده آنها نیست به ویژه اگر عمر صندوق کمتر از پنج سال باشد. به همین دلیل، بررسی 6 عامل دیگر نیز اهمیت زیادی دارند. برای مقایسه بازدهی صندوق‌های سرمایه‌گذاری در سهام می‌توانید به لینک زیر مراجعه کنید که امکان مقایسه ماهانه، سه ماهه، 6 ماهه، سالانه و از ابتدای فعالیت صندوق‌های سرمایه‌گذاری در سهام را فراهم می‌کند.

در این خصوص بهتر است بازدهی از ابتدای فعالیت را مبنای مقایسه قرار دهید که نرخ سود سالانه صندوق‌ها از زمان تاسیس را محاسبه می‌کند. البته این مقایسه در مورد صندوق‌های با عمر طولانی تر (بیش از سه سال) معنادار است.


2- عمر و اندازه صندوق:

قبل از سرمایه‌گذاری در صندوق وضعیت کلی آن را مطالعه کنید تا مشخص شود که چه مدتی است صندوق در حال اجرا است و اندازه دارایی‌های آن چقدر است. صندوق‌هایی که تازه تاسیس شده‌اند و اندازه کوچکی دارند، برخی اوقات در کوتاه‌مدت عملکرد عالی دارند، چرا که این صندوق‌ها بعضا با سرمایه کوچک خود در سهام کوچکتر که بازدهی بالایی دارند سرمایه‌گذاری می‌کنند و این باعث عملکرد مطلوب صندوق می‌شود که طبیعتا مستمر نخواهد بود. بنابراین اتکا بر عملکرد صندوق‌هایی که اندازه و عمر کمی دارند نمی تواند ملاک تصمیم گیری دقیقی باشد. برای ارزیابی توانایی مدیریت صندوق بهتر است که عملکرد طولانی مدت صندوق (سه تا پنج سال) را مد نظر قرار دهید و در عین حال به ارزش کل صندوق به عنوان یک معیار مهم در بررسی خود توجه کنید.


3- نوسان و ریسک:‌

با اینکه عملکرد قبلی نمی‌تواند پیش بینی‌کننده شرایط آینده باشد اما می‌تواند به شما نشان بدهد که ارزش واحدهای صندوق چقدر نوسان داشته است. معمولا اگر نوسان بازدهی در دوره‌های مختلف زمانی بالا باشد، نشانه ای در جهت ریسک زیاد است؛ این ویژگی با مراجعه به سایت صندوق‌ها و مشاهده نمودار عملکرد آنها به صورت سریع قابل مشاهده است. اگر شما احتیاج دارید که پولتان در یک سال بازده خاصی داشته باشد، بهتر است در صندوق‌های با نوسان بالا سرمایه‌گذاری نکنید. صندوق‌های پرریسک در فضای منفی و مثبت بازار تلاطم زیادی را تجربه می‌کنند و در شرایط منفی بازار می‌توانند (هر چند به طور موقت) کل بازدهی شما را از بین ببرند.

روند نمودار عملکرد صندوق بیان می‌کند که سود صندوق از نوسانات مکرر در طول چند سال به دست آمده یا اینکه در بازده طولانی با شیب ثابت و پیوسته ای تحصیل شده است.به عنوان مثال، دو صندوق ممکن است در یک دوره پنج ساله هر سال 30درصد سود کرده باشند اما روش دسترسی به این سود می‌تواند کاملا متفاوت باشد. یکی ممکن است در یک سال عملکرد عالی و در سال بعد عملکرد ضعیف داشته باشد در حالی که صندوق دیگر رشد 30 درصدی را به صورت نسبتا یکنواخت‌تر در هر سال محقق کند. در این حالت طبیعتا مطلوبیت صندوق دوم برای سرمایه‌گذار بیشتر خواهد بود.


4- نسبت گردش سهام:

این نسبت نشان می‌دهد که چند درصد از منابع یک صندوق در طول سال در بازار مورد داد و ستد قرار می‌گیرد. در حقیقت این نسبت به این پرسش می‌پردازد که یک صندوق چه میزان خرید و فروش انجام می‌دهد. صندوقی که خرید و فروش زیادی انجام می‌دهد احتمالا هزینه‌های معاملات و مالیات بیشتری را متقبل می‌شود و از این نظر به ضرر سرمایه‌گذاران عمل خواهد کرد. در حالی که متوسط نسبت گردش دارایی‌ها در صندوق‌های مشترک آمریکایی در حدود 65 درصد است، این نسبت در ایران بر اساس برخی برآورد‌های غیر‌رسمی تا 500 درصد در سال (6 بار تعویض ترکیب سبد سهام در سال!) ثبت شده است.

این در حالی است که میزان گردش کلی بازار سهام در ایران بسیار پایین‌تر از سایر کشورها است. به عنوان مثال، نسبت گردش کل سهام در بازار نیویورک در سال 2009 برابر 5/1 مرتبه و در بازار استانبول 3/1مرتبه بوده که این رقم برای بازار سهام ایران در همین سال 29/0 مرتبه بوده است.

بدین ترتیب علت گردش بالای سهام در صندوق‌ها را احتمالا باید در تضاد منافع موجود در شرکت‌های کارگزاری به عنوان «مدیر» و «معامله گر» جست‌وجو کرد. کارگزاران طبیعتا از انجام خرید و فروش مکرر کارمزد دریافت می‌کنند اما حجم بالای دادو ستدها و هزینه‌های معاملاتی آن باعث تضعیف عملکرد صندوق‌ها در مقایسه با شاخص بورس به عنوان سمبل استراتژی «خرید و نگهداری» می شود. از این رو با توجه به رابطه معکوس نسبت گردش سهام و بازدهی، سرمایه‌گذاران باید به دنبال صندوق‌هایی با میزان گردش پایین تر باشند که طبیعتا بازدهی بیشتری را در طول زمان کسب می‌کنند.


5- ترکیب و تنوع دارایی‌ها:

نظر به اینکه یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های صندوق‌ها، فراهم آوردن امکان تنوع بخشی به سبد دارایی‌ها برای سرمایه‌گذاران است مطالعه میزان تنوع سبد سرمایه‌گذاری‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

به عنوان مثال، صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک در آمریکا به طور متوسط 97 سهم مختلف در سبد سهام خود دارند؛ در ایران این رقم به طور متوسط 10 تا 12 سهم است. نگاهی به ترکیب کلی سبد سرمایه‌گذاری صندوق‌ها در ایران نشان می‌دهد که به طور متوسط میزان سرمایه‌گذاری در پنج سهم با بیشترین وزن، بیش از نیمی از کل سبد صندوق‌ها را تشکیل می‌دهد که رقم بالایی است.

علاوه بر این، متوسط رقم سرمایه‌گذاری صندوق‌ها در صنعت برتر (صنعتی که بیشترین دارایی‌های صندوق در آن متمرکز شده) حدود 25 درصد است که نشانگر تنوع بخشی پایین در انتخاب دارائیها است. بنابراین اگر قصد سرمایه‌گذاری در یک صندوق حرفه ای با ریسک قابل قبول را دارید حتما به دنبال بررسی تعداد صنایعی باشید که در گذشته در صندوق وجود داشته‌اند و بین دو صندوق با بازدهی مشابه به سراغ صندوق متنوع‌تر (که طبیعتا ریسک کمتری را به شما تحمیل می‌کند) باشید.


6- مدیریت صندوق:

وقتی شما اقدام به خرید واحدهای سرمایه‌گذاری در یک صندوق مشترک می‌کنید در حقیقت اختیار سرمایه خود را به دست «مدیر صندوق» می‌سپارید تا آن طور که او صلاح می‌داند پول شما را راهبری کند.

بنابراین، بسیار مهم است که شناخت هر چه دقیق تر از فرد یا موسسه ای به دست آورید که قرار است امین سرمایه‌گذاری‌های شما در بازار سهام باشد. بدین منظور توصیه می‌شود تا سوابق فعالیت مدیر مزبور را در بازار سهام بررسی کنید، از خوشنامی و اعتبار او در بازار مطمئن شوید و نیز ترکیب سرمایه‌گذارانی که حاضر به تفویض اختیار سرمایه خود به او شده‌اند را نیز حتی‌المقدور مطالعه کنید.

علاوه بر این، از توان کارشناسی مدیر صندوق برای مطالعه و تحلیل دقیق اوضاع بازار و سهام اطلاع یابید و در نهایت اصل «تضاد منافع» را در انتخاب مدیر صندوق مد نظر قرار دهید. تضاد منافع بیان می‌کند که مدیریت صندوق نباید منافعی به جز دریافت کارمزد از صندوق داشته باشد؛ بدین ترتیب بر فرض مثال اگر مدیر صندوق از انجام معاملات سهام نیز منتفع شود (نظیر کارگزارانی که بخش مدیریت صندوق را از معاملات تفکیک نکرده‌اند) این یک نکته منفی برای سرمایه‌گذار خواهد بود زیرا مدیر در بین دو منفعت متضاد (کسب بازدهی برای صندوق از طریق نگهداری سهام یا انجام خرید و فروش هر چه بیشتر برای کسب کارمزد) درگیر خواهد شد که طبیعتا می‌تواند کسب حداکثر بازدهی برای سرمایه‌گذاران را در اولویت قرار ندهد.


7- کارمزدها و هزینه‌های صندوق:

صندوق‌ها در قبال ارائه خدمات و تولید سود مناسب از سرمایه‌گذاران خود کارمزد می‌گیرند. صندوقی که هزینه‌های بالا دارد طبیعتا باید عملکرد بهتری از صندوق‌هایی داشته باشد که هزینه‌های کمتری دارد. در حال حاضر در سطح جهان رقابت شدید در صنعت صندوق‌های مشترک باعث تلاش برای کاهش مستمر هزینه‌ها شده است به گونه ای که میزان کل هزینه‌های دریافتی توسط صندوق‌های مشترک در آمریکا از 98/1 درصد در سال 1990 به نصف آن در شرایط فعلی رسیده است.

آمارها نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران حساسیت روزافزونی درخصوص هزینه‌ها داشته و گرایش زیادی به سرمایه‌گذاری در صندوق‌های با هزینه‌های کمتر دارند. در حال حاضر میزان دریافت هزینه از کلیه صندوق‌های سرمایه‌گذاری در ایران مشابه یکدیگر و برابر حدود چهار درصد درسال است که در قیمت ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری به طور خودکار منعکس می‌شود. به نظر می‌رسد به منظور افزایش رقابت و جذابیت این ابزارهای مالی، رقابتی شدن کارمزدهای صندوق‌های مشترک در آینده نزدیک در دستور کار قرار گیرد که به طور طبیعی یک عامل مهم در انتخاب صندوق‌های برتر توسط سرمایه‌گذاران خواهد بود. در پایان یادآور می‌شود هفت بند فوق، در بردارنده نکاتی ساده و ابتدایی برای تصمیم‌گیری در‌خصوص نخستین سرمایه‌گذاری در صندوق‌های مشترک است و می‌توان بر‌اساس معیارهای پیچیده‌تر و علمی‌تر نیز به مقایسه بررسی عملکرد صندوق‌های سهام پرداخت که این مهم را به مطالب آتی پرسش و پاسخ موکول می‌کنیم.

انواع صندوق هاي سرمایه گذاری کدامند؟

الف) صندوق هاي با سرمایه متغیر: این صندوق ها که بیشتر به صندوق هاي سرمایه گذاري مشترك معروفاند، همواره آمادهاند که به عموم مردم سهام جدید بفروشند، و در صورت تقاضاي سهامدار، به قیمتی که برابر ارزش خالص دارایی است، و در خاتمه هرروز محاسبه میشود، سهام موجود را بازخرید کنند. قیمت سهام صندوق سرمایهگذاري مشترك متکی به ارزش خالصدارایی هر سهم است.

ب) صندوق هاي با سرمایه ثابت: 
برخلاف صندوق هاي سرمایه گذاري مشترك، صندوق هاي با سرمایه ثابت، مثل هر شرکت سهامی دیگر سهم میفروشند، و معمولاً سهام خود را بازخرید نمیکنند. سهام صندوق هاي با سرمایه ثابت میتواند در بورس اوراق بهادار دادوستد شوند. قیمت سهم صندوق با سرمایه ثابت را عرضه و تقاضا تعیین میکند. و قیمت میتواند کمتر و یا بیشتر از ارزش خالص دارایی هر سهم باشد.

صندوق های سرمایه گذاری در جهان چقدر قدمت دارند؟

صندوق سرمایه گذاری چیزی نیست جز مجموعه ای از سهام، اوراق مشارکت و سایر اوراق بهادار. در واقع می توان آن را به صورت شرکتی در نظر گرفت که با جمع آوری پول افراد مختلف منابعی گردآوری کرده و این منابع را در سبدی از اوراق بهادار مختلف سرمایه گذاری می کند؛  یکی از اصلی ترین راه های سرمایه گذاری غیرمستقیم، صندوق های سرمایه گذاری می باشند که طی ۲۰ سال گذشته تبدیل به یکی از محبوب ترین ابزارهای سرمایه گذاری در جهان شده اند، به طوری که با بالاتر رفتن آگاهی مردم نسبت این نوع سرمایه گذاری ها، تا پایان سال ۲۰۱۳ مجموع دارایی های تحت مدیریت آن ها به ۳۰۰۳۰ میلیارد دلار رسیده است، این رقم چیزی در حدود ۴۰% ارزش تولید ناخالص داخلی جهان (GDP) به شمار می رود.

 



مردم آمریکا با سرمایه گذاری چیزی حدود ۱۸.۰۱۲ میلیارد دلار تا سال ۲۰۱۴ بیشترین میزان سرمایه گذاری در این نوع صندوق ها را داشتند، جالب است بدانید که در گذشته مردم آمریکا بیشتر در سپرده های بانکی سرمایه گذاری می کردند، اما رفته رفته با تغییر شرایط و رشد اقتصادی شان و آشنایی بیشتر با این صندوق ها به سمت این نوع سرمایه گذاری حرکت کردند، به طوری که در اواسط دهه ۱۹۹۰ داراییهای تحت مدیریت صندوق های سرمایه گذاری از سپرده های بانکی پیشی گرفت و تبدیل به یکی از مهمترین گزینه های سرمایه گذاری خصوصا جهت پس انداز بازنشستگی، پس انداز برای دوران تحصیل فرزندان و موارد ضروری در آینده و استفاده از مزایای مالیاتی شان و... شد.


جالب است بدانید مردم آمریکا بیش از اینکه خودشان مستقیما سهام و اوراق قرضه خرید و فروش کنند پولشان را در اختیار این نوع صندوق ها، قرار می دهند (چیزی بیش از ۱.۵ برابر). به طوری که در طی سال های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۲ به طور متوسط سالیانه ۳۴۹ میلیارد دلار در این نوع صندوق ها سرمایه گذاری کردند و چیزی در حدود ۲۳۰ میلیارد دلار مستقیما در بازار سهام و اوراق قرضه سرمایه گذاری نمودند. صندوقهای سرمایه گذاری بر حسب ساختار، نوع اوراق بهادار و اهدافشان و سایر ویژگیها می¬توانند به انواع مختلفی تقسیم بندی شوند که امروزه به بیش از ۱۰۰ نوع صندوق سرمایه گذاری مختلف طبقه بندی می شوند. جدول زیر نشان دهنده یکی از طبقه بندی های اصلی بر اساس اهداف در این حوزه می باشد.


انواع صندوقهای سرمایه گذاری مشترک بر حسب سیاست های سرمایه گذاری

صندوق‌های پروژه چه هستند؟

از مهم‌ترین دلایل توسعه صندوق‌های سرمایه‌گذاری، ایجاد امکان بهره‌مندی از مزایای اقتصادی ناشی از صرفه‌جویی نسبت به مقیاس، مدیریت حرفه‌ای، افزایش نقدشوندگی و کاهش ریسک‌های غیرسیستماتیک است. در اینجا قصد ندارم درباره انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری در دنیا صحبت کنم، چرا که مقوله‌ای گسترده بوده و افراد علاقه‌مند می‌توانند با جست‌وجویی ساده به مطالب مورد نظر خود دست یابند.
در عوض، با توجه به نقش هرچند اندک نگارنده در پیدایش و توسعه صندوق‌های سرمایه‌گذاری به‌خصوص صندوق‌های سرمایه‌گذاری پروژه‌ای در ایران، در این یادداشت، به موضوع صندوق‌های سرمایه‌گذاری پروژه‌ای، انگیزه‌ اصلی در پیدایش آنها و نقش این صندوق‌ها در کاهش ریسک سرمایه‌گذاری خارجی پرداخته می‌شود. اواخر سال ۹۱ که کشور در اوج تحریم‌های اقتصادی به سر می‌برد، امکان بهره‌مندی پروژه‌های بزرگ به‌خصوص پروژه‌های حوزه‌ نفت و گاز از منابع خارجی میسر نبود. علاوه‌بر آن، دولت نیز به‌دلیل کاهش درآمدهای نفتی ناشی از تحریم، منابع کافی برای فعالیت‌های عمرانی نداشت و بانک‌ها هم به‌دلیل مطالبات معوق، با محدودیت شدید اعتباری مواجه بودند. با این ‌وجود، نقدینگی موجود در جامعه به‌دلیل سیاست‌های نادرست وقت، به‌طور روزافزونی افزایش می‌یافت و در هر برهه‌ای از زمان به سمت بازاری غیر مولد گسیل می‌شد. حتی رشد بازار سرمایه در آن مقطع، عمدتا باعث رونق بازار ثانویه شده و تاثیر بسزایی در بخش واقعی اقتصاد نداشت.
این مسائل در حالی اتفاق می‌افتاد که پروژه‌های سودآوری در حوزه‌ نفت و گاز به‌دلیل مشکل تامین مالی متوقف بوده یا به منابع لازم جهت سرمایه‌گذاری نیاز وافر داشتند؛ بنابراین اگر سازوکار مناسبی طراحی می‌شد که نقدینگی سرگردان جامعه را به پروژه‌های سودآور هدایت می‌کرد، هم پروژه‌ها امکان تامین مالی می‌یافتند و هم سودآوری مناسبی نصیب سرمایه‌گذاران می‌شد. در آن زمان این‌جانب به یکی از شرکت‌های بزرگ پیمانکاری در حوزه‌های تامین مالی مشاوره می‌دادم که با توجه به تحلیل مسائل فوق، تصمیم گرفتیم تا ‌طرحی برای تاسیس صندوق نفت و گاز در بورس با هدف تامین مالی پروژه‌های حوزه انرژی تهیه کنیم. در این طرح که به سازمان بورس و وزارت نفت ارائه شد، تاسیس یک صندوق توسعه‌ای دیده‌ شده بود که فلسفه‌ وجودی آن ایفای نقش یک ظرف برای جمع‌آوری منابع سرمایه‌گذاران مختلف شامل بانک‌ها، بیمه‌ها، صندوق‌های بازنشستگی، سرمایه‌گذاران نهادی و عموم مردم و انتقال آنها به پروژه‌های حوزه‌ نفت و گاز بود. شاید مهم‌ترین رکن این طرح، یک شرکت مدیریت صندوق بود که وظایف اصلی آن به شرح ذیل درنظر گرفته شد:
* شناسایی پروژه‌های سودآور حوزه‌ نفت و گاز با همکاری دولت
* تهیه طرح توجیه فنی اقتصادی، ساختارتامین مالی و طرح تجاری پروژه‌ها
* تشکیل شرکت‌های پروژه برای پروژه‌ها
* جذب سرمایه‌گذاران اولیه برای پروژه‌ها
*جذب منابع سرمایه‌گذاران از طریق فروش واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق نفت و گاز و هدایت آنها به شرکت‌های پروژه
* مدیریت توسعه و اجرای پروژه‌ها از طریق کنترل مدیریتی شرکت‌های پروژه
* فروش سهام شرکت‌های پروژه بر اساس استراتژی‌های خروج از پیش تعیین‌شده


این عملکرد باعث می‌شد صندوق نفت و گاز به‌عنوان یک ظرف مناسب و پویا، امکان سرمایه‌گذاری مردم در توسعه‌ بخش نفت و گاز کشور را فراهم آورد و مالکان آن نیز از سودآوری ناشی از فعالیت‌های توسعه‌ای بهره‌مند شده و با توجه به برنامه‌ریزی جهت خرید و فروش واحدهای سرمایه‌گذاری آن در بورس، امکان جذب منابع مالی بیشتر از طریق فروش سهام جدید برای صندوق وجود داشته باشد. مضافا اینکه در صورت اجرای طرح مذکور، با توسعه‌ بازار اولیه‌ بورس، نقش بازار سرمایه در تامین مالی پروژه‌ها افزایش‌یافته و ظرفیت‌های بیشتری جهت جذب منابع جدید مالی در دوران رونق بازار ایجاد می‌شد. پس از آنکه طرح صندوق نفت و گاز، مورد استقبال سازمان بورس و وزارت نفت قرار گرفت، مدیران محترم سازمان بورس با رویکردی سازنده برای به نتیجه رساندن آن اهتمام ورزیدند که نتیجه آن تصویب صندوق پروژه در هیات‌مدیره محترم سازمان بورس بود. اگرچه در طرح نهایی سازمان بورس، به‌دلیل ملاحظات خاص آن سازمان، برای هر پروژه باید یک صندوق جداگانه تشکیل شود و این طرح کمی متفاوت از طرح اولیه پیشنهاد ‌شده است، اما در گام بعدی، امکان توسعه صندوق و تشکیل سبدی از پروژه‌ها جهت کاهش ریسک از دو طریق: 1) افزودن شرکت‌های پروژه جدید به صندوق موجود یا، 2) تاسیس یک صندوق توسعه‌ای به عنوان صندوق هدف با خط مشی سرمایه‌گذاری در صندوق‌های پروژه‌ای، وجود دارد. در واقع، افزایش تعداد پروژه‌های یک صندوق پروژه، این امکان را به‌وجود می‌آورد تا بدون نیاز به انجام امور اداری و زمانبر تاسیس صندوق جدید، بتوان از اعتبار ایجادشده برای صندوق اولیه و منابع حاصل از پروژه‌های قبلی، در راستای اجرای پروژه‌های جدید بهره برد.
علاوه‌بر مزایای صندوق پروژه در تامین مالی و توسعه پروژه‌ها، یکی از مهم‌ترین کارکردهای آن، افزایش جذابیت و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری خارجی در ایران از طریق افزایش نقدشوندگی و ایجاد استراتژی خروج است. از آنجاکه با توجه به فضای پیش‌آمده بعد از توافق برجام، یکی از دغدغه‌های اصلی مسوولان دولتی و فعالان اقتصادی بخش خصوصی، تسهیل در جذب منابع خارجی در اقتصاد ایران است، موضوع مذکور می‌تواند از نگاه بخش‌های مختلف داخلی و همچنین سرمایه‌گذاران خارجی مفید فایده باشد. بنابراین در ادامه به‌طور خلاصه به چگونگی کاربرد صندوق پروژه در جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی پرداخته می‌شود.
اصولا کانال‌های ورود منابع خارجی به کشور به چهار نوع مختلف قابل تقسیم است. نوع اول، وام‌های تجاری خارجی (Commercial Loans) است که به صورت ارزی بوده و در قالب وام به دولت یا کسب‌وکارهای داخلی پرداخت می‌شود و معمولا نیازمند ضمانت‌های دولتی یا بانک مرکزی است. نوع دوم، وام‌های دولتی (Official Loans) است که دولت‌های توسعه‌یافته، براساس توافقات رسمی و در قالب وام به کشورهای در حال توسعه پرداخت می‌کنند. در نوع سوم که سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (Foreign Direct Investment) نام دارد، یک دارایی فیزیکی مثل ساختمان یا بیمارستان یا بخشی از سهام یک شرکت ایرانی توسط سرمایه‌گذار خارجی تملک می‌شود. این نوع سرمایه‌گذاری می‌تواند به‌صورت ارزی (مثل سرمایه‌گذاری در یک میدان نفتی) یا به‌صورت ریالی صورت پذیرد. آن دسته از سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی که به صورت ریالی انجام می‌شود معمولا به‌صورت بلندمدت بوده و از آنجا که نقدشوندگی آن پایین است عمدتا با ریسک نرخ ارز نسبتا بالایی مواجه است.

به‌عنوان مثال سرمایه‌گذاری در یک پروژه ریلی یا یک پروژه جاده‌سازی که 20 سال زمان می‌برد تا اصل و سود سرمایه‌گذاری مستهلک شود، نیازمند برآورد میزان تغییرات نرخ ارز در 20 سال آینده جهت تهیه مدل مالی پروژه برای سرمایه‌گذار خارجی است. بدون تردید، تخمین نرخ ارز 20 سال آینده برای سرمایه‌گذار داخلی بسیار مشکل است چه برسد به سرمایه‌گذار خارجی؛ بنابراین ممکن است این‌گونه سرمایه‌گذاری چندان باب میل سرمایه‌گذاران خارجی نباشد یا سود مورد انتظار آنها به‌دلیل ریسک‌های مترتبه بسیار بالا باشد. آخرین نوع از کانال‌های ورود سرمایه به داخل کشور، سرمایه‌گذاری غیرمستقیم خارجی (Foreign Indirect Investment) یعنی سرمایه‌گذاری از طریق بازار سرمایه است که این نوع سرمایه‌گذاری، هم می‌تواند از طریق خرید سهام و در قالب ابزار سرمایه‌ای (Equity) و هم از طریق خرید اوراق بدهی و در قالب ابزار بدهی (Debt) انجام پذیرد. در این نوع سرمایه‌گذاری، بازار سرمایه باعث ایجاد شفافیت وضعیت سرمایه‌گذاری شده، ریسک نکول طرف مقابل در معاملات را به طور کامل حذف کرده و از همه مهمتر نقدشوندگی سرمایه‌گذاری انجام‌شده را افزایش می‌دهد.

علاوه‌بر آن ارزش روز بازار در خصوص سرمایه‌گذاری صورت‌گرفته براساس عرضه و تقاضاهای موجود به‌راحتی قابل شناسایی است، اما سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه می‌تواند به‌صورت انفرادی یا از طریق خرید سهام صندوق‌های سرمایه‌گذاری انجام شود. مزیت سرمایه‌گذاری از طریق صندوق‌های سرمایه‌گذاری، نقدشوندگی بیشتر، بهره‌مندی از مزایای مدیریت حرفه‌ای و اقتصاد مقیاس و کاهش ریسک از طریق تنوع‌سازی سرمایه‌گذاری است. بنابراین، با توجه به کانال‌های مختلف ورود منابع خارجی به ایران که در بالا به آن اشاره شد، در صورتی‌که یک سرمایه‌گذار خارجی قصد سرمایه‌گذاری ریالی در ایران داشته باشد، بازار سرمایه و به‌طور خاص صندوق‌های سرمایه‌گذاری می‌تواند انتخاب مناسبی برای وی باشد. به عنوان مثال اگر سرمایه‌گذار خارجی، قصد سرمایه‌گذاری در دارایی‌های با درآمد ثابت داشته باشد، می‌تواند صندوق‌های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت (Fixed Income Mutual Fund) را انتخاب کند یا مثلا بابت سرمایه‌گذاری در املاک و مستغلات، صندوق زمین و ساختمان (Real Estate Fund) مناسب بوده و صندوق سرمایه‌گذاری در سهام (Equity Mutual Fund) برای یک سرمایه‌گذار که به‌دنبال برداشتن ریسک بازار سرمایه است، انتخاب بهینه‌ای است.

بدون تردید، تعریف انواع دیگر صندوق‌های سرمایه‌گذاری مثل Private Equity Fund، Real Estate Investment Trust و Hedge Fund که برخی از آنها هم‌اکنون در دستور کار سازمان بورس قرار دارد اجتناب‌ناپذیر بوده و به توسعه هرچه بیشتر بازار سرمایه کمک می‌کند. صندوق پروژه (Project Fund) نیز که در ابتدای بحث انگیزه اصلی و نحوه پیدایش آن شرح داده شد از این قاعده مستثنی نبوده و باتوجه به لزوم توسعه بازار اولیه، باعث افزایش سهم بازار سرمایه از اقتصاد کشور و بالاخص تامین مالی پروژه‌های داخلی خواهد شد. علاوه‌بر آن، برای سرمایه‌گذاران خارجی که قصد دارند در پروژه‌های زیرساخت ایران سرمایه‌گذاری کنند، صندوق پروژه می‌تواند به‌عنوان یک انتخاب مناسب تلقی شود؛ به‌خصوص در شرایط فعلی که براساس گفته مسوولان، ایران پتانسیل دارد حداقل 150 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری را به‌راحتی جذب کند که بخش عمده‌ای از آن در حوزه انرژی و زیرساخت مورد نیاز می‌باشد.

به عنوان مثال فرض کنید همان سرمایه‌گذاری خارجی در حوزه ریلی که در بالا به آن اشاره شد از طریق صندوق پروژه انجام پذیرد؛ در این صورت سرمایه‌گذار خارجی به‌عنوان بانی پروژه و سهامدار عمده صندوق پروژه نه‌تنها می‌تواند از امکان جذب منابع سایر سرمایه‌گذاران بهره‌مند شود، بلکه پس از اجرای پروژه که ریسک‌های اجرای آن کاهش یافته و جریان درآمدی پروژه به‌خوبی قابل تخمین است، می‌تواند به‌راحتی با عرضه سهام خود در بازار، از سرمایه‌گذاری خود خارج شود (Exit Strategy) و اصل و سود سرمایه‌گذاری خود را دریافت کند. ضمنا با توجه به امکان معاملات ثانویه سهم در بازار، در طول دوره ساخت نیز سرمایه‌گذاری انجام‌شده تا حدی نقدپذیر است. نتیجتا، در صورت استفاده از صندوق پروژه، ریسک نرخ ارز برای سرمایه‌گذار خارجی تا حد قابل قبولی کاهش پیدا می‌کند؛ چرا که با توجه به امکان خروج از صندق پس از دوران ساخت، اولا دوره سرمایه‌گذاری بسیار کوتاه‌تر از قبل شده و ثانیا در صورت استفاده از ابزار پوشش ریسک نرخ ارز برای سررسید میان‌مدت (قاعدتا این نوع ابزار که به‌زودی در بازار قابل معامله خواهد بود برای سررسید کوتاه‌مدت و نهایتا میان‌مدت تعریف خواهد شد)، ریسک نرخ ارز به حداقل ممکن خواهد رسید.

با توجه به مزایای فوق، در حال حاضر، نهادهای مختلف مالی مثل هلدینگ‌های تخصصی، شرکت‌های تامین سرمایه و شرکت‌های مشاوره سرمایه‌گذاری درصدند تا برخی از پروژه‌های بزرگ کشور را از طریق تاسیس صندوق پروژه در بورس تامین مالی کنند. به‌عنوان مثال، صندوق پروژه نیروگاه پرند در مرحله تاسیس نهایی بوده و صندوق پروژه طرح گازرسانی به استان سیستان و بلوچستان و طرح دوخطه‌کردن مسیر ریلی چادرملو به اردکان در مرحله اخذ موافقت اصولی هستند. امید است که با لطف خداوند متعال، حمایت سازمان بورس و سایر نهادهای دولتی و همچنین تلاش و کوشش بخش خصوصی کشور، نقش بازار سرمایه در توسعه اقتصادی ایران که منجر به رفاه هرچه بیشتر هموطنان عزیز می‌شود، بیش از پیش افزایش یابد.

تفاوت های شرکت سرمایه گذاری و صندوق سرمایه گذاری در چه مواردی است؟

فرق اساسی یک صندوق سرمایه گذاری با یک شرکت سرمایه گذاری، باز بودن سرمایه آن میباشد. به این معنا که در یک صندوق سرمایه گذاری، هر سرمایه گذار می تواند در چارچوب اساسنامه در هر زمانی به صندوق وارد یا از آن خارج شود؛ اما در یک شرکت سرمایه گذاری، ورود و خروج سرمایه صرفا در قالب افزایش یا کاهش سرمایه و با طی تشریفات مندرج در قانون تجارت صورت می پذیرد. چون ورود و خروج سرمایه و سرمایه گذار در صندوقهای سرمایه گذاری یک عمل مجاز و تعریف شده است، بنابراین دیگر نیازی به نقل و انتقال واحدهای سرمایه گذاری نمی باشد اما در شرکتهای سرمایه گذاری در صورتیکه شخص سرمایه گذار قصد خروج از شرکت را داشته باشد، باید واحد سرمایه گذاری خود را به شخص دیگری منتقل نماید و یا چنانچه شخصی بخواهد سهم خود را در شرکت افزایش دهد، باید سهام مورد نظر خود را از سایر سهامداران خریداری نماید.
در زیر تفاوت های شرکت و صندوق سرمایه گذاری را میبینید.

تفاوت هلدینگ‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها چیست؟

معنا و مفهوم هلدینگ در دنیا تقریبا از 5 دهه گذشته آغاز و با ظهور صنایع در ایران نیز شکل گرفته است، در این نوشتار به تفاوت شرکت‌های سرمایه‌گذاری و هلدینگ‌ها در ایران می‌پردازیم، زیرا از نظر نگارنده تفاوت و جایگاه این شرکت‌ها در ذهن خوانندگان، به منظور تمیز دادن و پی بردن به اهداف شرکت‌ها بسیار ضروری و مهم است و جای تامل دارد.
معنا و مفهوم هلدینگ در دنیا تقریبا از 5 دهه گذشته آغاز و با ظهور صنایع در ایران نیز شکل گرفته است، در این نوشتار به تفاوت شرکت‌های سرمایه‌گذاری و هلدینگ‌ها در ایران می‌پردازیم، زیرا از نظر نگارنده تفاوت و جایگاه این شرکت‌ها در ذهن خوانندگان، به منظور تمیز دادن و پی بردن به اهداف شرکت‌ها بسیار ضروری و مهم است و جای تامل دارد.

شرکت‌ها برای شروع فعالیت خود ابتدا اظهارنامه و اساسنامه را به اداره ثبت شرکت‌ها تحویل و در آن ماموریت کاری و شرح فعالیت خود را با جملات مثل انجام هرگونه فعالیت بازرگانی و تجاری مجاز شروع می‌کنند بر اساس تحقیقات انجام یافته در ایران شرکت‌ها در ثبت فعالیت و موضوع کاری خود، بین این دو گروه شرکت‌های سرمایه‌گذاری و هلدینگ‌ها تفاوتی قید نمی‌شود و از همین نقطه تفاوت این شرکت‌ها از منظر مردم به فراموشی سپره می‌شود و گاه به هر شرکتی هلدینگ یا شرکت سرمایه‌گذاری می‌گوییم.

شرکت های سرمایه گذاری
گروه اول به دو بخش شرکت‌های سرمایه‌گذار یا شرکت‌های سرمایه‌گذاری تقسیم می‌شوند، شرکت‌های سرمایه‌گذار شرکت‌های هستند که تولیدی یا خدماتی بوده و از بستر تولید و درآمد حاصل از عملیات اجرایی خود را با ایده‌های مختلف و غیر‌تخصصی صرف خرید سهام سایر شرکت‌ها کرده و حداقل انتظارشان داشتن سود مناسب است، به اینگونه از شرکت‌ها سرمایه‌گذار می‌گوییم. این شرکت‌ها علاوه بر داشتن تولید فقط از منظر جایگاه کسب سود بیشتر، پول و سرمایه خود را در سایر بنگاه‌ها سرمایه‌گذاری می‌کنند، یعنی علاوه بر فعالیت‌های اصلی خود از محل سود یا درآمدهای کسب شده فروش به این مهم می‌پردازند، اما در این دسته شرکت‌هایی هستند که تاسیس آنها با هدف سرمایه‌گذاری در شرکت‌ها با حضور افراد متخصص بوده، افرادی که می‌دانند چگونه شرکت‌های مختلف را آنالیز و تجزیه و تحلیل کرده، در چه زمان مناسبی اقدام به خرید اقدام کرده و به چه میزان از سهام شرکت‌های مختلف دست یابند یا در چه موقع و زمان، سهام خریداری شده را برای کسب سود واگذار کنند، به این گونه از شرکت‌ها، شرکت‌های سرمایه‌گذاری می‌گویند، شرکت‌هایی که فعالیت اصلی خود را به شکل تخصصی معطوف به خرید و فروش سهام شرکت‌های بورسی یا غیربورسی می‌کنند. در این شرکت‌ها زمان صرف شده برای هر سهم می‌تواند چند ساعت یا چند ماه باشد، اما در بیشتر مواقع، اقتدار کاری این شرکت‌ها بر اساس دیدگاه کوتاه‌مدت بر روی یک سهام است.

اما، گروه دوم شرکت‌های هلدینگ چگونه‌اند؟
شاید عده‌ای از خوانندگان به این نکته مهم واقف باشند که در قانون تجارت اشاره‌ای به این گونه از شرکت‌ها نشده و یقینا خالی از لطف نیست که بدانیم کلمه هلدینگ از کجا به واژگان ما اضافه شده است. HOLDING کلمه‌ای لاتین بوده و بعد از دهه 1970 معنای واقعی خود را بدست آورده و از آنجا شروع شد که در دهه 1960 تعدادی از شرکت‌های آمریکایی موقعیت‌های خوبی کسب کردند، ولی وضع مالی جمعی دیگر از آنها به شدت رو به زوال گذاشت. شرکت جنرال الکتریک در دهه 70 برای مقابله با رشد بی‌سود و مشکلات دیگری که ضمن برنامه ریزی با آن مواجه می‌شد، شیوه‌ای را ابداع کرد. این شرکت 170 واحد خود را به 49 بخش ساماندهی کرد و این گروه‌ها زیرنظر ده مدیر ارشد که خود به تنهایی پاسخگوی مدیرعامل بودند، فعالیت می‌کردند. در این زمان هلدینگ متولد شد SBUکه مخفف شده Business Unit Strategic است، براین اساس هر صنعت یا قلمرو راهبردی کسب و کار براساس ماهیت آن و میزان همبستگی با هم تحت پوشش یک مدیریت قرار می‌گیرند تا بتوانند با یکدیگر به هم‌افزایی مناسب کاری دست یابند، منظور از قابل مدیریت بودن، میزان حق حاکمیت شرکت هلدینگ بر آن صنعت است که بیشتر براساس میزان سهام و مالکیت تعیین می‌شود، اما حاکمیت شرکتی را در بر دارد یا به زبان ساده‌تر، سهام اکثریت را در اختیار دارد .اما نحوه انجام مدیریت و نگرش حاکم بر هلدینگ‌ها به دو شکل سنتی ونوین قابل بررسی است. در دیدگاه قدیم، شرکت‌های هلدینگ براساس دیدگاه‌های تجارتی عمل می‌کنند و شرکت‌های زیرمجموعه را مستقل دیده و فقط شاخص‌های مالی را ارزیابی می‌کنند و مدیریت و هدایت استراتژیک هر شرکت، بر عهده آن شرکت است، دفتر مرکزی هلدینگ، هیچ دخالتی را خواستار نبوده و معمولا پرتفوی سهام این شرکت‌ها در صنایع متفاوتی است و دنبال هیچ هم افزایی بین سازمان‌ها نیستند همچنین تمامی شرکت‌های زیرمجموعه براساس احتیاجات هلدینگ قابل فروش هستند و شرکت‌ها به عنوان یک کالا دیده می‌شوند.
شرکت‌های زیرمجموعه هلدینگ به دلایل یادشده برنامه‌ریزی خود را بیشتر در چارچوب کوتاه مدت پیشنهاد کرده و پیاده می‌کنند و این باعث می‌شود که این شرکت‌ها تداوم طولانی مدت نداشته باشند و حداکثر بهره‌برداری از آنها می‌شود. با توجه به دلایل یادشده، شرکت‌های هلدینگ موفق جدید، شاخص‌های قدیمی را که جوابگوی محیط رقابتی نبود، تغییر داده اند و خود را به مکملی از Holding و Corporation تبدیل کرده‌اند و دیدگاه جدید شرکت‌های هلدینگ موفق دنیا به وجود آمده است. لغت Corporation به مجموعه‌ای از شرکت‌ها گفته می‌شود که تخصص خود را در یک صنعت متمرکز توسعه دهند و در چارچوب زنجیره بالادستی و پایین‌‌دستی آن صنایع سرمایه‌گذاری کنند؛ به عنوان مثال مجموعه‌ای که متخصص و دارای شرکت‌های با تخصص فولادی هستند، به عنوان یک شرکت Corporation شناخته می‌شوند. در هر صورت می‌توان به این نکته اشاره کرد که در شرکت‌های هلدینگ با فرهنگ مدیریتی نوین جهانی با تخصصی شدن در یک صنعت خاص و دخالت در استراتژی و کنترل و نظارت دقیق در مباحث مختلف شرکت‌های زیر‌مجموعه خود، مبحث هم‌افزایی را به منظور خلق سود و توسعه بازارهای خود مد نظر دارند و فعالیت اصلی خود را به عنوان هدایت‌کننده یا رهبر کلی تبیین می‌کنند که معمولا بسیار پر‌هزینه است. سرمایه اصلی این شرکت‌ها توانایی افراد متخصص و مدیران کار آزموده و موفق است که سود سرشاری را نیز برای هلدینگ در‌برخواهد داشت، ‌اما واقعا نباید با توجه به وضعیت صنایع در ایران به این مهم توجه شود که شرکت‌های سرمایه‌گذاری از سود بهتر و مطمئن‌تری برخوردارند، ولی شرکت‌های هلدینگ که با عنایت به دانش روز جهانی معمولا روی یک صنعت متمرکزند، بابت کلیه آسیب‌ها و معضلات تولیدی موجود آسیب‌پذیر‌ترند. بنابراین در این خصوص هوشیاری هیات مدیره‌های هلدینگ‌ها و مدیرعامل و مدیران اجرایی این شرکت‌ها و سیاست‌های استراتژیک ترسیمی یا کنترل و ترمیم مقطعی سیاست‌ها می‌تواند از بروز بحران‌های جدی در شرکت‌ها جلوگیری نماید.